Ég fann þessa lýsingu í fórum mínum af aðventu fjölskyldunnar í Almaty, Kazaktan, 1997. Fannst hún góð áminning um að gleyma sér ekki í allsnægtarfárinu og asasóttinni hér á Íslandi 10 árum síðar:
Það vantar ekki snjóinn í Kasakstan. Höfuðborgin, Almaty, liggur við rætur Tien Shahn fjallgarðsins sem rís upp af voldugu miðasísku sléttunni, 2000 kilómetra frá sjó. Þennan desembermánuð var kuldinn yfirleitt mínus 16 – 20 gráður á daginn. Loftið var kyrrt en jörðin, þessi mikli landmassi, andaði kulda sem smaug í gegnum skóna og ullarsokkana og las sig upp eftir hryggsúlunni. Ég skrifaði í bréfi heim: “Ég fór á markað á fimmtudag og varð svo kalt að mér hlýnaði ekki fyrr en á laugardag.”
Ég átti heima í hverfi sem kallað var Kompott af því að allar göturnar þar hétu ávaxtanafni. Húsin voru flest illa einangruð timburhús byggð af rússneskum innflytjendum fyrr á öldinni. Mörg höfðu ekki rennandi vatn og á hverju horni var vatnspumpa. Göturnar voru þröngar og illa lýstar og flækingshundar fóru um í flokkum. Samt hafði okkur liðið vel í Kompott. Þar var auðelt að kynnast nágrönnunum sem oft deildu bakgarði saman, börnin gátu leikið sér óhult í garðinum og hverfið var í göngufjarlægð frá miðbænum.
Að einu leyti vorum við í Kompott hverfinu í Almaty óheppin þennan vetur. Flest húsin voru hituð með gasi. Allir elduðu með gasi og þennan vetur var gas af ákaflega skornum skammti í Almaty. Það sama hafði reyndar verið upp á teningnum árið áður en þá fengum við gas öðru hvoru, nú virtist það alveg horfið. Ég man að þó að rússneskukunnáttan hafi verið takmörkuð var ég strax fyrsta veturinn minn í Almaty orðin nokkuð fær í að ræða gas og rafmagnsástand við nágrannakonurnar og voru margar sögur sagðar af því hve lengi það tæki að elda súpur í hinum ýmsu hverfum borgarinnar. Sumir fengu stóra gaskúta í húsið til að elda við en eigandi hússins okkar vildi ekki leyfa það vegna eldhættu. Menn fóru í auknum mæli að kaupa sér rafmagnsofna til að hita og í desember 1997 brann rafstöðin sem þjónaði hverfinu okkar yfir. Þetta vissum við reyndar ekki fyrr en í lok mánaðarins og biðum því þolinmóð eftir rafmagni meira og minna allan mánuðinn.
“Nú getur þetta ekki orðið verra”, sagði ég við Önnu Östby, norska vinkonu mína sem bjó í sömu götu. Hún hafði gaskút og gat hitað vatn, en var búin að gefast upp á gasi- og rafmagnshitun og reyndi nú að kynda með kolum. Kolin hituðu illa og húsið var þakið ryki. Hún leit á mig, krímug af kolarykinu, og sagði með áherslu: “Nei, nú getur þetta ekki orðið verra.” Við höfðum rangt fyrir okkur.
Kasakkar eru múslimar. Í Almaty búa hins vegar margir Rússar en þeir halda jól í janúar. Þjóðirnar sameinast hins vegar í nýárshátíð þegar börnin fara í grímubúninga og menn tendra ljós á nýjárstrénu. En það er lítið um jólaæsing í Almaty og enginn sem auglýsir jólin hvorki um miðjan október né miðjan desember. Mér fannst þetta gott. Við gátum ráðið ferðinni sjálf og búið til jólaskraut, piparkökur og sungið jólasöngva á okkar eigin hraða alla aðventuna. Ég hafði gert allmargar kökusortir árið áður upp á íslenskan máta við nokkra hrifningu en þó frekar furðu flestra kunningja minna sem voru ekki vanir svona stöndugum undirbúningi. Undantekningin voru Norðmennirnir, sem skildu hið miðlæga jólagildi piparkökuilms. Þetta ár puðaði ég áfram að undirbúa íslensk jól, hangikjöt og laufabrauð skyldi ekki vanta, smákökur og kakó ekki heldur og jólatréð átti að skreyta með piparkökum.
Á fyrsta sunnudegi í aðventu kveiktum við á kerti á heimagerðum kransi úr trölladegi og sungum. Það var kalt í húsinu og rafmagnið dugði ekki einu sinni til að halda ísskápnum gangandi. En kertið var fallegt og okkur hafði tekist að baka piparkökur skömmu áður sem voru nú borðaðar í vinafagnaði við ljósið. Við föndruðum músastiga og bjuggum til kort af allri þeirri hæfni og mætti sem býr í tveggja og sex ára piltum og eldri sonur minn, bígerði piparkökuhús með húsgögnum og íbúum.
Tveimur dögum síðar stökk kötturinn okkar á aðventukransinn og braut hann. Ég raðaði fjórum kertum á disk og aðventan hélt áfram að vera frekar köld og afskaplega dimm. Sex ára sonurinn skrifaði sögu um geimfroska og lýsti geimskipinu svo: “Það var svartara en svart, svartara en myrkrið þegar slokknað er á öllu og það er kalt.” Smákökudeig beið í kaldri geymslu því að ofninn virkaði illa.
Á öðrum sunnudegi í aðventu var samt komið myndarlegt piparkökuhús upp á hillu. Inni í því mátti greina húsgögn úr degi og gúmmíorma. sem lágu og “töluðu í síma, léku á tölvu horfðu á sjónvarp og létu sér líða vel,” svo vitnað sé í soninn. Húsið var það síðasta sem okkur tókst að baka og er nær að segja að kökurnar hafi þornað en bakast því að hitinn á ofninum komst ekki hátt vegna lítils straums. Aðventan var farin að snúast að stórum hluta um það hvar við ættum að borða, hver af vinum okkar hefði rafmagn, hver ætti gaskút og gæti hitað vatn, hvar mætti þvo þvott og svo um að bjóða enn minna gæfusömum kunningjum að baða sig hjá okkur því að húsið okkar hafði miðstöðvarhitun sem ekki var háð rafmagns-og gasveitunni og skaffaði heitt eða að minnsta kosti volgt vatn.
Eginmaðurinn fór í vikuferð til Úsbekistan og Túrkmenistan um miðja aðventu. Við strákarnir vorum ein heima ásamt kettlingnum og rottunum sem bjuggu í gestaherberginu og hluta eldhússins. Þær voru stórar, svartar eða dökkgráar og hlógu bara að litla kettinum okkar. Þær voru líka ósköp háværar, einkum á kvöldin og ég barði oft í vegginn og skipaði þeim að þegja. Stundum stóð ég mig að því að öskra á þær á rússnesku, líklega í þeirri veiku von að þær skildu það tungumál betur. Þær þögnuðu yfirleitt þegar ég barði en eitthvert kvöldið varði þögnin aðeins andartak, svo kom hraustlegt högg í vegginn á móti. Ég stóð í myrkrinu, starði á vegginn og hugsaði: Ég þarf að komast burt, ég er farin að eiga mors-samskipti við rottur.
Myrkrið og kuldinn olli því að við strákarnir fórum yfirleitt snemma í háttinn og kúrðum saman í hjónarúminu. Eitt kvöld höfðum við dauft rafmagnsljós og ég vakti frameftir við jólasnatt en drengirnir sváfu í rúminu mínu. Klukkan hálf-tíu fór rafmagnið. Í hvert sinn sem það gerðist fór ég fram í litlu, köldu geymsluna við svefnherbergið þar sem rafmagnsinntakið var því að þar hafði kviknað í haustið áður. Þetta kvöld hafði það gerst aftur og þegar ég opnaði dyrnar sá ég eldtungurnar teygja sig gráðugar upp eftir veggnum. Ég lokaði dyrunum, vakti strákana, klæddi þá í úlpu og hljóp af stað út í myrkrið. Nágranni okkar átti húsið og ég bankaði hjá honum og sagði honum að slökkva eldinn. Síðan gengum við niður dimma götuna til norsku vinanna. “Það er kviknað í hjá okkur aftur,” sagði eldri strákurinn minn um leið og þau opnuðu. “Við vorum að hugsa um að gista hjá ykkur og kannski getum við sett teppi á gólfið og borðað popp og sungið.” Hið síðastnefnda hafði verið gert skömmu áður við kertaljós meðan við biðum eftir meira rafmagni til að klára að baka lifrarkæfu til jólanna.
Síðar um kvöldið fór ég að kanna verksummerki ásamt Norðmanninum. Geymslan var öll svört af sóti en eldurinn var slokknaður. Svefnherbergið var fullt af reyk og sóti en ekkert brunnið. Ég þakkaði Guði að ég hafði verið vakandi þetta kvöld en ekki sofnuð með strákunum í svefnherberginu. Í eldhúsinu var augljóst á hljóðunum að rotturnar höfðu lifað af.
Daginn eftir flutti ég inn aftur með strákana og færði reykingavarann úr eldhúsinu yfir í svefnherbergi. Í bréfi skömmu síðar stendur: “Anna hafði rafmagn í dag og ég bakaði piparkökur með krökkunum hjá henni. Svo fór ég til Carolar vinkonu og þvoði þvott. Á eftir ætla ég að líta á hús kunningja okkar, við flytjum kannski þangað yfir jólin til að geta bakað kalkúninn, að minnsta kosti ef ekki hlýnar bráðlega í húsinu. “ Til flutnings kom þó aldrei, rafmagnið hélt áfram að vera svo lélegt að ekkert virkaði nema ein lítil ljósapera en einhvern veginn vöndumst við því. Og hver dagur færði líka smásigra: “ég fann fína tólg á markaðnum og ætla að steikja laufabrauð á rafmagnshellunni minni næst þegar við fáum rafmagn” og annan dag: “rafmagnið hefur verið upp og ofan, kalt og fleira en ég verð þó að segja að í þetta sinn verða haldin jól í eldhússkápunum sem eru svo hreinir að rotturnar geta speglað sig í gólfinu.” Á Þorláksmessu komu nýjárstrén á markaðinn og ég skrifaði: “Í dag gerðum við Írena barnfóstra 16 hvítar laufakökur og 18 brúnar (rúgur). Verst var steikingin sökum áberandi lélegs hita sem er vegna einstaklega lítils rafmagns. Jólatré var keypt og skreytt. Ljósin virka og Björn litli, 2ja ára, söng: Happy birthday to you! þegar stjarnan var sett upp. Ég gerði reykt laxapate með ekta rauðum kavíar af markaðnum og moðsauð hangikjötið. Best var að við náðum sambandi við náunga sem er kokkur í bandaríska sendiráðinu og hefur sem aukagetu að sjá um mat í veislur. Hann tekur að sér að matbúa kalkún fyrir áhugasama og steikja. Þetta reddar okkur alveg því að ofninn virkar ekki frekar en annað. Svo að við erum hress og hlökkum til jólanna. Strákarnir spyrja mikið hvort þeir megi ekki opna einn pakka, bara einn! Það er gaman að fylgjast með spenningnum.”
Aðfangadagur rann upp með neyðarópi frá norsku vinunum: Megum við koma öll í bað, öll sex? Við höfum ekkert heitt vatn. Getum við hitað rifjasteikina okkar í ofninum þínum, er ekki smá-ylur á honum? Norðmennirnir komu með síld og svínasultu og við skelltum á borð hrísgrjónagraut sem útvegaður var með forsjálni. Baðið var svart af kolaryki en allt annað hreint þegar við settumst að sannkölluðu jólahlaðborði í hádeginu, sungum söngva við kertaljós og skáluðum fyrir jólunum, vináttu, rafmagni og rottum. Á jólunum eru allir vinir. Rafmagnið kom og fór, kertin brunnu niður og við urðum rjóð í vöngum. Möndlugjöfin fór til stráksins míns sem gaf öllum með sér af súkkulaðistykkinu.
Kalkúnninn var fínn. Við höfðum gest kvöldverðar, einhleypa vinkonu okkar, og svo fengum við annan gest þegar jólasveinninn Santa Claus birtist og talaði ensku með norskum hreim. Ættingjar hringdu að heiman, drengirnir réðu sér ekki fyrir kæti yfir jólasveininum og alvöru pökkum og sá yngri sagði: “cheese!” fyrir framan vídeóvélina hálft kvöldið. Við lásum jólaguðspjallið, báðum Faðir vor, sungum meira og í hvert sinn sem rafmagnið kom á birti í stofunni af marglitum ljósum á jólatrénu. Þá hrópuðu strákarnir upp yfir sig af hrifningu yfir fegurðinni og jólagleðin og jólahelgin umvafði okkur öll.