Bensi

 Nú er ljóst miðað við allar spár um þróun fasteignaverðs og verðbólgu að obbinn ef yngri fjölskyldunum í landinu stefnir í stórfelld vandræði - jafnvel í þrotameðferð.  Ástæða vandans er auðvitað númer 1 kreppuhrunið og verðfall gjaldmiðils og eigna, en þetta tvöfaldast í þunga gagnvart þeim fjölskyldum sem tekið hafa námslán og hafa jafnframt skuldsett húsnæði sitt.    Vertrygging lána miðað við vístölu neysluverðs var alltaf einungis hönnuð og hugsuð til að mæta áhrifum verðþenslu og hækkana  - en er alveg eitraður mælir þegar efnahagskerfið fer í gegn um kreppu-hrun og varanlegt gengisfall.

Samkvæmt upplýsingum frá Ríkisskattstjóra lítur út fyrir að meðaltalsskuldsetning íbúðareigenda hafi verið hófleg við ármáotin 2007-2008.  Sé hins vegar nánar rýnt í þær upplýsingar og þær bornar saman við þau gögn sem Íbúðalánasjóður og viðskiptabankarnir hafa birt þá verður myndin allt önnur.

• Hjá viðskiptabönkunum voru nokkur þúsund fjölskyldur með veðsetningarhlutfall 75% eða hærra og heildarfjárhæð íbúðalána yfir 20 milljónir.
• Auk húsnæðisskulda er meirihluti yngri fjölskyldnanna með námslánaskuldir - 6-14 milljónir mv. áramót 2007-2008
• Áætla má að 70% af yngri fjölskyldum hafi verið með yfir 60% veðsetningarhlutfall á íbúðum sínum við áramót 2007-2008.

Stóra vandamálið er að þeir einstaklingar sem hafa skuldsett sig hafa í öllum tilfellum gert það á grundvelli þeirra viðmiða og framtíðaráætlana sem gengu út á að efnahagskerfið væri traust og ekkert hrun á næsta leyti.  Verðtrygging lána er lögvernduð leið sem byggist á ákvörðunm Alþingis og það er því skylda alþingismanna að bregðast við þeim vanda sem upp er kominn - því hann hverfur ekki af sjálfum sér.

Verði ekkert að gert þá mun verulegur meirihluti yngra fólksins því verða eignalaus: - höfuðstóll hækkar langt umfram eignaverð, greiðslubyrðin þyngist varanlega og það sem gerir málið ennþá verra er að viðkomandi fjölskyldur geta ekki losað sig út úr málinu með sölu eða með því að yfirgefa landið.  Stór hópur skuldsetts ungs fólks sem verður fyrir tekjufalli sér ekki fram á neitt annað en greiðsluþrot og niðurlægingu ef ekki er gripið inn í.

Námslánaskrúfan stendur á ábyrgðarmönnum sem oftast eru foreldrar og systkyni og það stefnir í harmleiki hjá almúgaflólki sem ekki er þeim mun eignasterkara áður en við vitum af.   

Verðtrygging lána: vísitölufrysting og sanngjörn kreppu-leiðrétting

Nú hefur hrunið og skelfingar liðins árs gerbreytt öllum forsendum fjármögnunar og afkomu fjölskyldnanna til skemmri og lengri tíma og allsherjar endurmat því óhjákvæmilegt.

• Forsendur verðtryggingar hafa til skemmri tíma fallið.   Það er ekki hagfræðilega mögulegt að rökstyðja að verðtryggðar skuldbindingar í íslenskum krónum verði undanþegnar ”kreppuleiðréttingu” þegar eignaverð fellur um allt að 50% að raunverðmæti og gengi krónunnar og innlend verðbólga fella gjaldmiðilinn sem við eigum okkar daglegu viðskipti í um 30-50%.     Óskert vísitölumæling frá ársbyrjun 2008-ársloka 2010 mun hækkun verðtryggðu lánin um a.m.k. 30%.   
• Fyrir liggur að skuldsetning yngri fjölskyldnanna í landinu var þannig að nærri 70% af þeim hafði meira en 60% veðsetningu á sínum húseignum í ársbyrjun 2008.   Auk þess er hátt hlutfall unga fólksins með verðtryggð námslán – sem eru kannski á bilinu 6-14 milljónir á hverja fjölskyldu.   Fyrir árslok 2010 mun höfuðstóll lána hjá öllu þessu fólki verða umtalsvert hærri en mögulegt söluverðmæti eignanna – jafnvel svo munar 10-15 milljónum í mörgum tilvikum.
• Að óbreyttu liggur fyrir að greiðslubyrði alls þessa fólks verður óbærileg - - jafnvel þótt menn haldi vinnu sinni og verði fyrir hóflegri tekjuskerðingu.   Hluti hópsins mun geta haldið eignum sínum og staðið undir greiðslum í 20-30 ár – og þannig lifað við rýran kost.   Sala eignanna framkallar hins vegar óumflúið tap sem vega  mun varanlega að fjárhagslegri afkomu fjölskyldnanna til lengri tíma og setja einhverja endanlega á hliðina.
• Fjölmennur hópur lántakenda sem verður fyrir tekjufalli mun aldrei geta staðið undir hækkandi greiðslubyrði verðtryggðra námslána og húsnæðislána.   Sá hópur stefnir í þrot og niðurlægingu fyrr en síðar.

Það eru til sanngjarnar lausnir

Það er tæplega umdeilt að hér ríkja neyðaraðstæður – sem réttlæta óvenjulegar og tímabundnar aðgerðir af hálfu stjórnvalda.   Neyðaraðstæður kalla á róttækar og einfaldar lausnir.   Slíkar lausnir eru til en mega ekki dragast mikið lengur.

Handstýra verður með löggjöf þeirri ”kreppuleiðréttingu” sem verðtryggðar lánaskuldbindingar taka á sig – til jafnræðis við önnur peningaleg verðmæti.    Neysluvísitalan og samsetning hennar er verulega umdeilanleg viðmiðun og ótækt að miða við slíkan grunn í gegn um kreppuna og gengishrunið.   Sanngjarnar og færar  leiðir út yfir skelfingartímabilið geta verið tvær.  

1. Frysting vísitölu húsnæðislána  mv. 1.mars 2008 leiðir til þess að höfuðstóll lána heldur nafnverði þess tíma.  Frystingin mun samt ekki ein og sér koma í veg fyrir að höfuðstóll fasteignaláns hækki umfram verðmæti hinnar veðsettu eignar eins og spár gera ráð fyrir, en frestar því hins vegar og fækkar verulega slíkum tilvikum.    Með frystingu væri megináhættan af kreppuhruninu eftir sem áður hjá lántakandanum.  Niðurfæra þarf höfuðstól lánanna miðað við þessa vísitölufrystingu.
2. Innleiðing nýrrar vísitölu til verðtryggingar húsnæðislána er hins vegar afar brýn.   Ný-vísitala húsnæðislána verður að endurspegla verðþróun húsnæðis þannig að það geti ekki gerst að höfuðstóll lánanna hækki langt umfram verðmæti eignanna.   Frá febrúar 2008 og til nóvember 2008 hefur vísitala húsnæðisverðs á höfuðborgarsvæðinu lækkað um 1,9% og með vísan til þeirrar viðmiðunar ætti höfuðstóll verðtryggðra húsnæðislána að lækka tilsvarandi.  Mögulega gæti vísitala húsnæðislánanna tekið mið af landshlutabundinni hagþróun og til frambúðar orðið raunsærri verðmælir.

Eina ófæra leiðin og óásættanlega er að að gera engar almennar leiðréttingar á verðtryggingu og vístölumælingunni.   Kreppan er sameiginlegt vandamál íslensku þjóðarinnar allrar og það er eðlileg krafa og sanngirnismál að allir taki þátt í tjóninu sem hrunið hefur leitt yfir okkur. 

Ég geri tillögu um að ”neyðarlög um vísitölubindingu fjárskuldbindinga” verði sett strax og Alþingi kemur saman.     Neyðarráðstöfunin feli í sér:   

1. Vísitala neysluverðs til verðtryggingar verður fryst við gildi hennar 1. mars 2008 til 28.febrúar 2009. Allar fjárskuldbingingar sem bundnar eru þeirri vísitölu skulu umreiknast/niðurfærðar miðað við þessa ákvörðun og koma til uppgjörs eigi síðar en 31.mars 2009.  Þannig fellur niður 17,9% hækkun höfuðstóls og tilsvarandi greiðslubyrði.
2. Frá 1. mars 2009 skulu heimildir til verðtrygginga fjárskuldbindinga aðgreindar í samræmi við eftirfarandi;

·         Ríkisskuldabréf taki mið af neysluvísitölu án húsnæðiskostnaðar

·         Námslán taki mið af launavísitölu

·         Fasteignalán taki mið af vísitölu fasteignaverðs/staðbundins íbúðaverðs

·         Bundin innlán til 5 ára eða lengri tíma taki mið af neysluvísitölu án húsnæðiskostnaðar.

Nú kann einhver að segja að þetta sé ekki raunsætt eða ekki framkvæmanlegt.  Því er til að svara að til þess að slík aðgerð sem beitt er geti orðið gagnsæ og útreiknanleg verður hún að vera einföld.  Einfaldleiki og gagnsæi væri tryggt með þessu og það sem er etv. ennþá mikilvægara er að jafnræði milli allra aðila væri til muna betur tryggt heldur en með því að hafast ekkert að.

Fasteignamarkaðurinn og byggingariðnaðurinn   munu hrynja varanlega ef ekki er farin einhver sú leið sem ég er að leggja til.  Slíkt hrun mun ýkja kjaramun og innleiða nýja stéttamun í samfélaginu.   Ef ekki er að gert mun fasteignverð lækka langt niður fyrir ”jafnvægisverðlag” og byggingariðnaðurinn verður meira og minna gjaldþrota og lamaður um lengri tíma - etv. 7-10 ár með hroðalega alvarlegum afleiðingum.  Með því hins vegar að grípa nú inn í og “handstýra” jafnvægisaðgerðum munum við geta komið í veg fyrir ástæðulaust niðurlægingarferli hjá langflestum fjölskyldum - með nauðungarsölum og gjaldþrotum sem draga langan slóða og valda því að fjöldi fólks verður óvirkur í framleiðsluferli næstu ára.  Efnahagslega og félagslega mun slíkt hafa langstæðar og skaðvænar afleiðingar og seinka því verulega að Ísland verði aftur í traustu sæti meðal 20 ríkustu samfélaga heimsins.