Gagnrýnandinn

Eiríkur Örn Norðdahl:Þjónn það er fönix í öskubakkanum mínum!

Útgefandi: Nýhil

Ég velti því oft fyrir mér upphátt  hvað sé ljóð. Þetta finnst mér skemmtileg æfing og nauðsynleg, en fæ stundum á tilfinninguna að þeir sem þurfa að hlusta á mig – yfirleitt háskólastúdentar sem ekkert hafa til saka unnið, hafi takmarkað gaman af, eða finnist spurningin að minnsta kosti ekki jafn brennandi og ég vil vera láta. Tilllögurnar að skilgreiningum á ljóðum  eru margar, flestar frá skáldum, oftast háfleygar: Ljóðið er „söngur sálarinnar“; „Ósjálfráð ofgnótt kröftugra tilfinninga“; „net til að veiða vindinn“ og svo framvegis.  Niðurstaðan er alltaf sú sama, það verður ekki neglt niður í eitt skipti fyrir öll hvað ljóð er, og ef við reynum það má bóka að einhver prakkarinn kemur og otar framan í okkur texta, mynd eða hljóðum sem gera tilkall til þess að kallast ljóð – sem betur fer.

Bókin Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum eftir Eirík Örn Norðdahl er margt, meðal annars er hún vel á annað hundrað svör við spurningunni: „Hvað er ljóð?“ Á hverri einustu síðu sem Eiríkur skrifar sjálfur í bókinni er sjálfumglatt ljóð, oftast texti, stundum mynd og texti og stöku óhljóð sem æpir framan í lesandann: „Ég er ljóð!“, „ég líka!“, „og ég!“  Þessi ljóð eru af mjög margvíslegu tagi, fyrstu ljóðin í bókinni nálgast það að vera „hefðbundin nútímaljóð“, í bókinni er flokkur prósaljóða um síðasta liðhlaupann í þorskastríðinu, þar er líka töluvert af konkretljóðum þar sem prentaðar eru myndir með orðum og stöfum, ljóð sem eru samhengislaus eða samhengislítil, ljóð sem eru ort eftir strangri forskrift um hvaða hljóð megi nota, ljóð ort undir bragarháttum sem eiga sér langa sögu (annars staðar en á Íslandi) og síðast en ekki síst langur bálkur þar sem Tíminn og vatnið er endurblandað, erindi fyrir erindi, sífellt með nýrri aðferð.

Meðan hefðbundin ljóðagerð var allsráðandi á Íslandi (og raunar síðar) ortu skáld kvæði sem nefndust háttalyklar eða eins og hjá Snorra Sturlusyni, Háttatal. Eiríkur er Snorri Sturluson tuttugustu og fyrstu aldarinnar. Þjónn það er fönix í öskubakkanum mínum er ekki bara ljóðasafn heldur stefnuyfirlýsing – háttatal þar sem ort er undir ótal bragarháttum nútímaljóðlistar og þeir skýrðir. Þessir bragarhættir eru af öllu tagi, sumir kunnuglegir, aðrir síður. Ljóðin verka á mann á ólíkan hátt. Ljóðahljóð og ljóð í malasískum bragarhætti um einræðisherrana Batista, Pol Pot, Lí Peng og fleiri eru dillandi skemmtileg um leið og þau eru hæðin. Endurvinnslan á Tímanum og vatninu fannst mér líka bráðfyndin, það þarf að vísu að lesa hana með frumkvæðið við höndina til að ná stórum hluta af því sem skáldið gerir þar.

Þetta er semsagt allt saman bráðskemmtilegt og ég hló mikið og upphátt við lesturinn þótt einhverjum þyki kannski nördastuðullinn á húmornum nokkuð hár. Og þá gæti einhverjum dottið í hug að spyrja: Er þetta þá tómt sprell og hoppsasí (svo notað sé eitt af eftirlætisorðum skáldsins)? Með fullri virðingu fyrir sprelli, þá er svarið við þessu einfalt og afdráttarlaust nei.  Í fyrsta lagi er þetta ljóðasafn óhemju menntandi. Með því að gefa út ljóðabók um allt það sem nútímaljóðlist getur verið færir Eiríkur lesendum nýja heima og nýjar hugmyndir. Það má líka benda á að allir orðaleikirnir, allar tilraunirnar og uppátækin eru til þess gerð að svara spurningunni um ljóð sem spurt var hér í upphafi, en líka til þess að undirstrika að svarið er síbreytilegt, hverju ljóði er ætlað að víkka skilgreininguna á því hvað ljóð sé. Og það er ekki bara ljóðið sem er til rannsóknar, öll ljóðin í bókinni fjalla um tungumálið sjálft, það birtist okkur vissulega stundum sem leikfang, jafnvel skrautmunur, en í bókinni eru líka ljóð sem afhjúpa tungumálið á óvæntan hátt, sýna það ýmist sem fallvalt og hæpið samskiptatæki eða sem innantómt kerfi, eitt af uppáhaldsljóðum mínum í bókinni heitir „Ég er bréfhaus“ (bls.21) og er frábært dæmi um þetta.

Stærsti (ekki eini) gallinn við bókina eru þeir textar sem fylgja ljóðum Eiríks, formáli Ingólfs Gíslasonar, miðmáli Hauks Más Helgasonar og eftirmáli Bryndísar Björgvinsdóttur. Grein Ingólfs er eins og ítrekun á því prógrammi sem bókin sjálf boðar af meiri krafti, miðmáli Hauks er að vísu brilliant, en gæti birst í hvaða bók sem er og eftirmáli Bryndísar er fullur af ólíkindalátum sem eru einfaldlega skemmtilegri í ljóðunum sjálfum.

Þjónn það er fönix í öskubakkanum mínum! fær fjórar stjörnur

Fært 29. október 2007 kl. 19:08 undir Menning og listir. Þú getur fylgst með ummælum með RSS 2.0-veitu. Þú getur ritað ummæli eða sent bakvísun frá þinni heimasíðu.