Skáldleg frásögn – hefðbundin fræði
Pétur Gunnarsson: ÞÞ í fátækralandi
Útgefandi: JPV
Ætli lífshlaup nokkurs Íslendings fyrr eða síðar sé jafn vel skrásett og líf Þórbergs Þórðarsonar? Sjálfur skrifaði hann mörg af merkustu sjálfsævisögulegu verkum tuttugustu aldarinnar, fyrst í Bréfi til Láru, Ofvitanum og Íslenskum aðli og síðar í Suðursveitarkrónikunni. Og það má vel halda því fram að allt sem Þórbergur skrifaði hafi í einhverjum skilningi verið sjálfsævisaga. Við þekkjum hann ekki bara sem Ofvita í Suðursveit og skáldaspíru í Reykjavík heldur einnig sem Sobbeggi afa í Sálminum um blómið og víða má sjá glitta í hann sem skrásetjara í ævisögum annarra sem hann færði í letur. Auk alls þessa liggur óútgefið mikið sjálfsævisögulegt handrit á Landsbókasafni og dagbækur sem taka marga hillumetra.
Samt er það svo að forvitni lesenda og fræðimanna um Þórberg virðist seint verða svalað. Í fyrra deildi Þórbergur sæti með Gunnari Gunnarssyni í Skáldalífi Halldórs Guðmundssonar og nú er komið út fyrra bindi þroskasögu Þórbergs í búningi Péturs Gunnarssonar. Þetta bindi fjallar um árin 1906 til 1933 þegar Þórbergur er nýgiftur og að eigin sögn „endurfæddur til ritstarfa“. Að stórum hluta fjallar saga Péturs þannig um tímabil í lífi Þórbergs sem mjög mikið hefur verið skrifað um, af honum sjálfum og öðrum. Seinni hluti bókarinnar fjallar á hinn bóginn um tímabil sem ekki er jafn þekkt og þar kemur ýmislegt í ljós um einkalíf Þórbergs sem ekki var vitað áður.
Bók Péturs byggir á mikilli könnun heimilda um Þórberg sjálfan og áralöngum rannsóknum. Engu að síður er hún gerólík þeim ævisögum skálda og rithöfunda sem við eigum að venjast. Pétur beitir mörgum brögðum skáldsagnahöfundarins, hann á það til að sviðsetja atburði, jafnvel skálda upp heilu samtölin, en hann beitir líka brögðum sem lesendur þekkja best úr hans eigin skáldsögum; orð eða fyrirbæri í lífi Þórbergs kveikir hugmynd eða tengingu, og Pétur lætur það eftir sér að fylgja henni eftir. Sú mynd sem dregin er upp af Reykjavík byggir mikið á þessari aðferð svo dæmi sé tekið. Og sagan er meira að segja beintengd við fyrri skáldverk Péturs. Í þessari þroskasögu Þórbergs er ein glæný persóna, verkamaðurinn Þorgeir Guðjónsson. Dagbækur hans, þar sem hann skráir samviskusamlega niður tíma og kaup í eyrarvinnunni, verða Pétri efni í samanburð við Þórberg, en sá sem lesið hefur Hversdagshöllina hlýtur að hugsa til sams konar dagbókarfærslna þar og ég fæ ekki betur séð en verið sé að byggja Hversdagshöllina sjálfa um það leyti sem Þórbergur giftir sig og flytur af Stýrimannastíg á Hallveigarstíg.
Þessi skáldlega aðferð gerir bókina ólíka flestum ævisögum skálda. En að öðru leyti sver hún sig í ættina. Áhugi skrásetjarans beinist fyrst og fremst að persónu Þórbergs og einkalífi hans. Það er nokkuð fjallað um helstu verk Þórbergs frá þessu tímabili, en nýjungarnar eru allar á einkasviðinu, við verðum til dæmis margs vísari um kvennamál Þórbergs og sumt kemur þar verulega á óvart. En það er minna sagt nýstárlegt um skáldverkin og hvergi er fjallað um það sem fyrri fræðimenn hafa sagt um Þórberg, fræðimenn eins og Stefán Einarsson, Sigfús Daðason, Helgi M. Sigurðsson, Ástráður Eysteinsson og Soffía Auður Birgisdóttir svo nokkrir séu nefndir. Þrír þeir fyrstnefndu eru að vísu nefndir í bókinni en skoðanir þeirra eru ekki til umræðu. Þetta veikir heildarmyndina, sagan sem Pétur segir af Þórbergi hefði orðið fróðlegri ef hann hefði borið hana saman við fyrri skrif um persónu hans og verk.
ÞÞ í fátækralandi fær þrjár og hálfa stjörnu