Þetta er kannski nokkuð harkalegur inngangur að umfjöllun um bók Arnars Eggerts Thoroddsen, Öll trixin í bókinni. Hún er nefnilega bráðvel úr garði gerð, ágætlega skrifuð og segir frá nokkuð ævintýralegu lífi manns sem er ekki kominn á miðjan aldur (ætla ég rétt að vona – við erum jafnaldrar) en hefur marga fjöruna sopið í íslenskum poppbransa. Saga Einars Bárðarsonar er forvitnileg og í bókinni er dregin upp af honum ágætis mynd. En rétt eins og svo margar bækur af sama tagi er Öll trixin í bókinni þegar öllu er á botninn hvolft svolítið eins og langt blaðaviðtal – og ekki einu sinni það. Skrásetjarinn hverfur nefnilega nær alveg í bókinni. Hann tekur ekki til máls fyrr en á síðustu þremur síðunum og þá til að útskýra sig og afsaka. Segja frá því hvernig „úfinn jaðarhundur“ eins og hann varð að ævisöguritara Einars Bárðarsonar. En Einari hefur greinilega tekist að temja þennan úfna hund að mestu. Að minnsta kosti er hann ekki mjög sýnilegur í bókinni.

En það er ekki úfni jaðarhundurinn sem ég sakna mest heldur gagnrýnandinn og menningarblaðamaðurinn Arnar Eggert. Ég held nefnilega að einmitt hann hefði getað skrifað fróðlega bók um Einar Bárðarson, ekki með því að snúast gegn honum, afhjúpa starf hans sem yfirborðsmennsku og innantómt hismi, heldur þvert á móti með því að setja Einar og starf hans í samhengi, taka orðið af Einari, spyrja ágengari spurninga. Það er nefnilega margt bitastætt í sögu Einars.  Bent hefur verið á að hann geri nokkuð mikið úr því að hann sé af kynslóð sem hafi gert umboðsmennsku að fullgildri atvinnugrein. Það er eflaust rétt, ég hef ekki þá þekkingu á bransanum sem þarf til að fullyrða um það. En ástæða þess að maður er forvitinn um sögu þessa manns er sú að hann hefur gert starf umboðsmannsins sýnilegra en áður þekktist. Hann er skapandi umboðsmaður á svipaðan hátt og sýningarstjórar í myndlist og ritstjórar, umboðsmenn  og svokallaðir innpakkarar (e.packagers) í bókmenntaheiminum. Það gildir einu þótt Nylon og Lúxor séu óttalegt rusl; aðferðir og árangur Einars eru nýmæli í íslenskri dægurmenningu.

Bækur um íslenska dægurmenningu eru fáar og þar er flest órannsakað, þetta er fyrsta bók Arnars Eggerts, ég vona að þetta verði ekki sú síðasta og að hann gefi sjálfum sér orðið næst. Ég veit vel að það bölvaður ósiður hjá gagnrýnendum að biðja um aðrar bækur en þeir eru að ritdæma, en það verður að hafa það, að þessu sinni er það óhjákvæmilegt.

Öll trixin í bókinni fær tvær stjörnur

Um sjöleytið í kvöld verður talað um Öll trixin í bókinni og Tilvistarstefnan er mannhyggja. Önnur bókin er eftir John Paul Sartre, hin eftir Arnar Eggert Thoroddsen. Önnur þeirra hefur orðið mér minnistæðari en hin.

Útgefandi: Mál og menning

Gerður Kristný hefur fyrir löngu sýnt að hún hefur betri tök á formi nútcímaljóðsins en flest önnur núlifandi skáld. Hún hefur ávaxtað arf atómskáldanna og sporgöngumanna þeirra vel: ljóð hennar eru fáguð og markviss og líkt og hjá sumum helstu forkólfum módernismans skiptir myndmálið öllu máli. Oft eru ljóðin borin uppi af einni mynd, myndhverfingu eða nýgervingu, og Gerður beitir vísunum í eldri skáldskap af mikilli list. Sú hefð sem Gerður spinnur hér áfram hefur upp á síðkastið fengið á sig nokkrar gusur af gagnrýni frá yngstu skáldakynslóðinni. Sú gagnrýni er að mörgu leyti makleg en Gerður er alltof gott skáld til að gagnrýnin hitti hana fyrir. Hér ganga form og inntak fullkomlega upp, mörg ljóðanna eru glæsileg dæmi um það hversu vel er hægt að fara með myndmál og hrynjandi. Um þetta mætti nefna mörg dæmi úr bókinni, en mér finnst ástæða til að taka undir við að minnsta kosti tvo kollega mína og nefna ljóðið „Norður“ sem dæmi, en það hefst svona: „Hægt eins og búrhveli/líðum við gegnum sortann/sem er hvítur/hér á heiðinni… (7)

Myndmálið í fyrri ljóðabókum Gerðar, Ísfrétt og Launkofa,  er oft nokkuð kaldranalegt á yfirborðinu og írónískt í meira lagi en Höggstaður er hlýrri bók. Hér má merkja ákveðna þróun sem nær líka til formsins. Form ljóða Gerðar tekur hægfara breytingum í þessari bók, og kannski í nokkuð óvænta átt. Hún beitir stuðlasetningu, misreglulegri, í flestum ljóðum bókarinnar og bregður jafnvel fyrir sig rími á stöku stað, oft með kómískum áhrifum. Þetta er raunar nokkuð sem sjá má í ljóðum fleiri skálda þetta haustið, kannski hrynjandi og stuðlasetning séu loksins laus úr fjötrum gamalla deilna um hefðbundið form og nútímaljóð og skáld geti farið að beita þeim sem stílbrögðum til jafns við myndmál og önnur vopn úr búri módernismans.

Sem fyrr yrkir Gerður um sögulegar og bókmenntasögulegar persónur. Hér er gullfallegt, en svolítið napurt, ljóð um Jónas Hallgrímsson og annað um Egil Skallagrímsson og Þorgerði dóttur hans, sem er kannski áhrifamesta ljóðið í bókinni. Gerður yrkir líka út frá Trójustríðinu í tveimur ljóðum og goðsögur koma víðar við sögu, m.a. í kankvísu ljóði um Laufskálarétt í Skagafirði. Í ljóðinu um Egil og raunar líka í ljóði um Hallgerði langbrók er Gerður á kunnuglegum slóðum, hún endurskoðar söguna með kynjagleraugum á svipaðan hátt og hún hefur gert áður og Vilborg Dagbjartsdóttir á undan henni. En í Höggstað eru líka ljóð sem eru hlýrri og fara jafnvel alveg að mörkum tilfinningaseminnar án þess að fara nokkurn tíma yfir þau. Hér er ort af hlýju um skagfirsk börn og börn sem týnast í borgarskóginum svo dæmi séu tekin.

Höggstaður hefur allt sem maður getur óskað sér af einni ljóðabók, hún myndar sterka heild eins og algengt er um ljóðabækur í nútímanum, en ljóðin þurfa alls ekki á þessari heild að halda. Næstum hvert einasta þeirra stendur eitt og sér sem sjálfstætt listaverk. Hún sýnir það að hefð nútímaljóðsins býr ennþá yfir lífskrafti og endurnýjun – það er ekki svo lítið.

Höggstaður fær fjórar og hálfa stjörnu

Útgefandi: Mál og menning

Kaffiborðabækur eru bækur sem fólk les sjaldnast, heldur flettir. Þær eru glæsilegar í útliti en textinn kallar  ekki of freklega á athygli þess sem les.  Við fyrstu sýn fannst mér Sköpunarsögur Péturs Blöndals líta út eins og dæmigerð kaffiborðabók. Ástæða þessarar fordómafullu tilfinningar andspænis bókinni var sú, þótt skömm sé frá að segja, að hún er óvenjuglæsileg. Myndir Kristins Ingvarssonar af þeim tólf rithöfundum sem Pétur ræðir við eru mikið augnakonfekt, og sumar hreint snilldarleg portrett, eftirminnilegastir verða manni þeir Elías Mar og þó sérstaklega Þorsteinn Gylfason, en myndirnar og viðtölin við þá báða voru tekin skömmu fyrir dauða þeirra. En þetta reyndist vera fráleitur fordómur. Sköpunarsögur er bók til að lesa vel og vandlega, myndirnar magna vissulega upp textann en hann er engu að síður aðalatriðið.

Í Sköpunarsögum tekur Pétur Blöndal viðtöl við tólf rithöfunda, viðtölin eru í öfugri tímaröð, bókin byrjar á viðtali við Guðrúnu Evu Mínervudóttur, sem er yngst höfundanna, og endar á Kristjáni Karlssyni sem er þeirra elstur. Þar með kemur raunar snurða á tímaþráðinn í bókinni því Kristján var orðinn fullorðinn þegar hann kom fyrst fram sem skáld, þegar fyrsta bók hans kom út árið 1976 voru sumir af yngri höfundunum í bókinni orðnir þekktir höfundar.

Íslenskar viðtalsbækur eru oft því marki brenndar að vera unnar í hendingskasti á nokkrum mánuðum eða vikum fyrir jól – kannski potaði bókin þess vegna í fleiri en einn fordóm hjá undirrituðum. Sköpunarsögur eru fullkomin andstæða þessa forms, bókin hefur verið sjö ár í vinnslu og hvert viðtal um sig er efnismikið, ítarlegt og þaulunnið. Pétur undirbýr sig vel fyrir viðtölin, les öll verk höfundanna og umfjöllun um þá. Stundum leyfir hann sér að spyrja beint út frá þessum lestri sínum, jafnvel um einstök atriði, línu í ljóði eða persónu í sögu. Einstaka sinnum þvælist þetta fyrir lesanda ef maður er ekki ferskur í verkum viðkomandi höfundar, en þetta dýpkar líka viðtölin þegar lesandinn er með á nótunum.

Viðtölin bera flest keim af viðmælendunum, sum eru býsna hátíðleg meðan önnur eru glettnari og meira lifandi. Pétur spyr marga höfunda sömu spurninganna sem gefur færi á að bera saman viðhorf þeirra til vinnu sinnar og þær aðferðir sem þeir beita við hana. Fjölbreytnin virðist raunar ekki mikil, menn skrifa með blýanti eða penna annars vegar og tölvu hins vegar og vinnan er knúin áfram af aga, koffíni og nikótíni í mismunandi hlutföllum. En sem betur fer er spurt um fleira en skriffæri.

Ég held að það sé betra að lesa viðtölin ekki öll í beit, heldur eitt og eitt í einu á lengri tíma. Höfundarnir í bókinni eru ófeimnir við að tjá sig um verk sín, viðtökur og umhverfi. Eitt af því sem er aðdáunarvert við Pétur sem spyril er að honum tekst að fá höfunda til að svara spurningum sem þeir forðast yfirleitt, hvað þeir hafi ætlað sér með einstökum verkum og hvernig þeim hafi orðið við viðtökurnar.

Þessi bók er öðrum þræði eins og bókmenntasaga 20. aldar frá sjónarhóli höfundanna og það er fróðlegt fyrir lesendur, hvort sem þeir eru fræðimenn eða ekki, að kynnast viðhorfum þeirra til eigin verka og til samtímans, þótt auðvitað séu þau engin stórisannleikur. Bókin endar á viðtali eins fyrsta andstæðings ævisögulegu aðferðarinnar í röðum íslenskra bókmenntafræðinga og það er holl áminning um þetta.

Þegar ég sagði frá Hagstofuheimsókninni  í fjölskylduboði stuttu seinna var ég spurður: „Hvað hefurðu á móti Þjóðkirjunni?“ Og ég svaraði sannleikanum samkvæmt: „ekki nokkurn skapaðan hlut“.  Ég var skírður og fermdist eins og flestir aðrir af ýmsum ástæðum sem ekki voru allar trúarlegar. Ég  hafði ekkert upp á Þjóðkirkjuna að klaga þótt ég styddi þá, eins og nú, aðskilnað hennar frá ríkinu (og þá á ég við fullkominn aðskilnað, ég þekki rök sumra kirkjunnar manna um að aðskilnaður hafi orðið 1997). Ég hef meira að segja nokkuð gaman af guðfræði og hef vitanlega þurft að hnusa af henni vegna rannsókna í bókmenntasögu. Trúarbrögðin eru að mínu mati einhver makalausasta uppfinning mannsins og rannsóknir á þeim skyldari bókmenntafræðinni en margar aðrar greinar hugvísinda.

En væri ég spurður í dag, myndi ég svara spurningunni í titli þessarar færslu á annan hátt. Ég hef nefnilega orðið ýmislegt á móti Þjóðkirkjunni. Það þarf varla að nefna hér fornfálega afstöðu biskups og margra presta til hjónabandsins. Þar hefur kirkjan dæmt sig úr leik og einfaldast að færa vígsluvaldið alfarið til borgaralegra yfirvalda. Annað mál er framkoma ýmissa kirkjunnar manna, einkum Karls Sigurbjörnssonar í á opinberum vettvangi undanfarin ár. Karl virðist ekki horfast í augu við það að Þjóðkirkjan er ekki lengur einráð í andlegu lífi þjóðarinnar. Hún er fulltrúi einnar lífsskoðunar af mörgum og verður sem slík að taka tillit til annarra viðhorfa. Í þessu felst til dæmis að hún noti ekki stærð sína og afl til boðunar í skólum og leikskólum og að fulltrúar hennar tali af virðingu um þá sem aðhyllast aðrar lífsskoðanir en kirkjan boðar.

Verst þykir mér að hlusta á og lesa ýmis ummæli Karls um mig og aðra trúlausa foreldra. Ég tek því persónulega í hvert skipti sem Karl Sigurbjörnsson gefur í skyn að ég sé ekki jafn góður faðir og þeir sem eru sammála honum  í eilífðarmálunum. Ég ætla ekki að segja að Karl sé „hatrammur“ þótt mér þyki skorta nokkuð á kunnáttu hans í mannasiðum, en í hvert skipti sem hann talar svona til mín verð ég pínulítið meira á móti Þjóðkirkjunni.

P.S. Að gefnu tilefni (og til að fækka athugasemdum) vil ég taka fram að ég hef ekkert á móti helgileikjum (eða Grýluleikjum eða álfadansi) á litlu jólunum svo lengi sem þátttakan er valfrjáls. Ég er talsmaður umburðarlyndis og mun umbera helgileiki í skólum héreftir sem hingaðtil. En mér finnst líka að kristnir ættu að vera jafn umburðarlyndir og viðurkenna að jólin eru hátíð okkar allra hvort sem við tengjum þau Jesúsi og fæðingu hans eða ekki.

Útgefandi JPV

Sigurður Pálsson er eitt af meiriháttar ljóðskáldum tuttugustu aldar. Og ekki nóg með það – ég held að í hugum mjög margra sé Sigurður holdgervingur „skáldsins“ sjálfs. Sem slíkur er hann órjúfanlegur hluti af miðbæ Reykjavíkur ekki síður en íslensku menningarlífi og ætti eiginlega að setja hann á heimsminjaskrá. En þetta hefur bæði kosti og galla. Þeir sem lesa ljóð þekkja Sigurð sem frábært ljóðskáld og tengja þessa ímynd hans við myndvíst skáld og taktvíst og einstakan jafnvægislistamann sem fetar einstigið á milli óreiðu og skipulags af mikilli íþrótt. Þeir sem ekki þekkja ljóðin eiga það á hinn bóginn til að varpa fordómum sínum um ljóðskáld og listamenn almennt yfir á þá sem eru áberandi og ég held að Sigurðu gjaldi þess stundum. Báðir hópar ættu að lesa Minnisbók Sigurðar, ljóðaunnendur verða ekki fyrir vonbrigðum og hinir geta læknast af fordómunum og komist á bragðið.  

Minnisbók er ekki sjálfsævisaga í hefðbundnasta skilningi.  Æskuárin, sem í flestum sjálfsævisögum taka mest rými, eiga Sigurður og lesendur hans til góða. Hér er sögð sagan um það hvernig Sigurður mótaði sjálfan sig sem skáld. Sigurður lýsir tveimur afmörkuðum tímabilum í lífi sínu, námsárunum í París 1967-74 og aftur 1978-82. Hér er sagt frá kynnum af bókmenntum og höfundum, spennandi námi í leikhúsfræðum og sjálfsnámi í bókmenntum og skrifum. Sigurður fer til Frakklands aðeins nítján ára gamall, en samt furðu ákveðinn í að hann sé skáld. Sú sjálfsleit og menntun sem lýst er í bókinni stefnir öll að þessu marki og stöku sinnum fá lesendur að vita hvernig skáldið unga mjakast nær takmarki sínu og Sigurður lýsir tilurð nokkurra ljóða sinna.

Sögurnar í bókinni eru allt frá því að vera sprenghlægilegar yfir í að vera næstum hrollvekjandi. Sigurður segir af sjálfum sér sögur sem sumar eru orðnar að þjóðsögum, en hann afneitar raunar nokkrum slíkum líka og afhjúpar þær. Hann lýsir líka andrúmsloftinu í París vorið 1968 og eftirköstum 68 byltingarinnar. Um þá daga hefur náttúrulega ótrúlega margt verið sagt, bæði af þátttakendum og gagnrýnendum. Sigurður horfir á þessa tíma af raunsæi sem er sjaldgæft. Hann sér þennan tíma ekki í rósrauðum bjarma en ólíkt t.d. Einari Má Jónssyni sem nýlega gerði úttekt á þessu tímabili í Bréfi til Maríu fellur Sigurður ekki í þá gryfju að fordæma allt sem húmbúkk og yfirborðsmennsku. Sigurður kemst í kynni við mótmæli og aktívisma af ýmsu tagi en verður snemma gagnrýninn á byltingarsinna og teóríuhesta meðal stúdenta. Sjálfur les hann mjög skipulega til að kynna sér strauma samtímans, velur sér hugsuði til að kafa í, meðan hann rétt hnusar af öðrum. Hugsuðir eins og Roland Barthes hafa mikil áhrif á hugsun hans, en líka leikritaskáld eins og Arrabal, sígildir risar eins og Dostojevskíj, að ógleymdri allri þeirri tónlist sem leikin er undir minningunum í þessari bók: Rolling Stones, Jim Morrison, Janis Joplin, Charlie Parker, Bach og Bessie Smith svo nefnd séu dæmi af handahófi.  Einhverjir hafa furðað sig á því að þessi bók sé tilnefnd í flokki skáldverka til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. En þá er rétt að benda á að hún heitir ekki Minningabók, heldur Minnisbók, hún fjallar vissulega um liðna tíma og líklega er þar ekkert skáldað í merkingunni „ósatt“, en hún fjallar líka um minnið og það hvernig það framleiðir og viðheldur minningum. Öll upprifjun á liðnum tíma er í einhverjum mæli skáldskapur, fortíðin verður aldrei endursköpuð að fullu. Þetta vita skáldin og þetta veit Sigurður Pálsson.  

Fyrirsögnin er náttúrulega tómt blöff. Ég ætla ekki að tuða út af tilnefningum til bókmenntaverðlauna þótt mínir listar séu býsna ólíkir þeim sem kynntir voru í gær. Það verða aldrei allir sammála um þessa lista, ekki einu sinni þeir sem búa þá til. Þess vegna er ósanngjarnt að ráðast á nefndarmenn eða gera þeim upp annarlegar hvatir. Auðvitað finnst Kollu, og mér, og örugglega mörgum fleirum út í hött að Gyrðir og Jón Kalman séu ekki á fagurbókmenntalistanum, en það er meira en líklegt að í hópi þeirra óánægðu sé einn af nefndarmönnum.

Þetta hefur reynslan kennt mér. Ég var í þrjú ár formaður dómnefndar um Menningarverðlaun DV í bókmenntum. Á sama tíma var ég gagnrýnandi við blaðið. Öll árin var ég sáttur við það verk sem fékk verðlaunin að lokum. En ég var aldrei almennilega sáttur við tilnefningarnar. Yfirleitt fór svo að þær bækur sem ég hlóð mestu lofi í ritdómum hlutu ekki náð fyrir augum meðdómenda minna. Þetta var sérlega pínlegt árið sem ég komst að þeirri eðlilegu niðurstöðu að skáldsaga eftir Einar Má (mig minnir Fótspor á himnum frekar en Draumar á jörðu) væri á heimsmælikvarða, en kom henni ekki inn á listann. Þetta þótti ýmsum minnisgóðum kunningjum mínum skemmtilegt, ég man að Bloggari dauðans sproksetti mig óspart fyrir vikið og minnist enn á það þegar hann vill vera fyndinn á minn kostnað að eitthvað sé á heimsmælikvarða.

Páll Baldvin talaði um það í Kilju gærdagsins að í svona nefndum væri endalaus pólitík og kvótar af ýmsu tagi. Ég held að þetta sé mjög misjafnt. Eitt af því sem kom mér mest á óvart við dómnefndarstörfin á DV-árunum var að fólk virtist skiptast alveg í tvö horn með það hvort það hugsaði í kvótum– og það gat komið verulega á óvart hverjir voru kvótamenn og hverjir ekki.

En nóg um það, í kvöld verður talað um  Minnisbók Sigurðar Pálssonar í Íslandi í dag – sú bók er svo sannarlega á mínum  lista.

Útgefandi: JPV

Ætli lífshlaup nokkurs Íslendings fyrr eða síðar sé jafn vel skrásett og líf Þórbergs Þórðarsonar? Sjálfur skrifaði hann mörg af merkustu sjálfsævisögulegu verkum tuttugustu aldarinnar, fyrst í Bréfi til Láru, Ofvitanum og Íslenskum aðli og síðar í Suðursveitarkrónikunni. Og það má vel halda því fram að allt sem Þórbergur skrifaði hafi í einhverjum skilningi verið sjálfsævisaga. Við þekkjum hann ekki bara sem Ofvita í Suðursveit og skáldaspíru í Reykjavík heldur einnig sem Sobbeggi afa í Sálminum um blómið og víða má sjá glitta í hann sem skrásetjara í ævisögum annarra sem hann færði í letur. Auk alls þessa liggur óútgefið mikið sjálfsævisögulegt handrit á Landsbókasafni og dagbækur sem taka marga hillumetra.

Samt er það svo að forvitni lesenda og fræðimanna um Þórberg virðist seint verða svalað. Í fyrra deildi Þórbergur sæti með Gunnari Gunnarssyni í Skáldalífi Halldórs Guðmundssonar og nú er komið út fyrra bindi þroskasögu Þórbergs í búningi Péturs Gunnarssonar. Þetta bindi fjallar um árin 1906 til 1933 þegar Þórbergur er nýgiftur og að eigin sögn „endurfæddur til ritstarfa“.  Að stórum hluta fjallar saga Péturs þannig um tímabil í lífi Þórbergs sem mjög mikið hefur verið skrifað um, af honum sjálfum og öðrum. Seinni hluti bókarinnar fjallar á hinn bóginn um tímabil sem ekki er jafn þekkt og þar kemur ýmislegt í ljós um einkalíf Þórbergs sem ekki var vitað áður.

Bók Péturs byggir á mikilli könnun heimilda um Þórberg sjálfan og áralöngum rannsóknum. Engu að síður er hún gerólík þeim ævisögum skálda og rithöfunda sem við eigum að venjast. Pétur beitir mörgum brögðum skáldsagnahöfundarins, hann á það til að sviðsetja atburði, jafnvel skálda upp heilu samtölin, en hann beitir líka brögðum sem lesendur þekkja best úr hans eigin skáldsögum; orð eða fyrirbæri í lífi Þórbergs kveikir hugmynd eða tengingu, og Pétur lætur það eftir sér að fylgja henni eftir. Sú mynd sem dregin er upp af Reykjavík byggir mikið á þessari aðferð svo dæmi sé tekið. Og sagan er meira að segja beintengd við fyrri skáldverk Péturs. Í þessari þroskasögu Þórbergs er ein glæný persóna, verkamaðurinn Þorgeir Guðjónsson. Dagbækur hans, þar sem hann skráir samviskusamlega niður tíma og kaup í eyrarvinnunni, verða Pétri efni í samanburð við Þórberg, en sá sem lesið hefur Hversdagshöllina hlýtur að hugsa til sams konar dagbókarfærslna þar og ég fæ ekki betur séð en verið sé að byggja Hversdagshöllina sjálfa um það leyti sem Þórbergur giftir sig og flytur af Stýrimannastíg á Hallveigarstíg.

Þessi skáldlega aðferð gerir bókina ólíka flestum ævisögum skálda. En að öðru leyti sver hún sig í ættina. Áhugi skrásetjarans beinist fyrst og fremst að persónu Þórbergs og einkalífi hans. Það er nokkuð fjallað um helstu verk Þórbergs frá þessu tímabili, en nýjungarnar eru allar á einkasviðinu, við verðum til dæmis margs vísari um kvennamál Þórbergs og sumt kemur þar verulega á óvart. En það er minna sagt nýstárlegt um skáldverkin og hvergi er fjallað um það sem fyrri fræðimenn hafa sagt um Þórberg, fræðimenn eins og Stefán Einarsson, Sigfús Daðason, Helgi M. Sigurðsson,  Ástráður Eysteinsson og Soffía Auður Birgisdóttir svo nokkrir séu nefndir. Þrír þeir fyrstnefndu eru að vísu nefndir í bókinni en skoðanir þeirra eru ekki til umræðu.  Þetta veikir heildarmyndina, sagan sem Pétur segir af Þórbergi  hefði orðið fróðlegri ef hann hefði borið hana saman við fyrri skrif um persónu hans og verk.

ÞÞ í fátækralandi fær þrjár og hálfa stjörnu

Valur Gunnarsson: Konungur norðursins.

Útgefandi: Mál og menning.

Karlar hafa verið í sífelldri kreppu í norrænum og íslenskum skáldsögum síðustu áratuga. Og hafi norrænir skáldsagnakarlar almennt verið í kreppu er ekki ofsagt að finnskir karlar hafi verið allra karla krepptastir.  Skemmst er að minnast skáldsögu Kari Hotakainen, Skotgrafarvegur sem hlaut Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 2004. Konungur norðursins, fyrsta skáldsaga Vals Gunnarssonar sver sig um sumt í ætt við sögur af þessu tagi. Hún gerist í Finnlandi og aðalpersónan, Ilkka Hämälainen, sem uppnefndur er Hampurilainen vegna ástar sinnar á hamborgurum, er jafn finnskur og nafnið bendir til. Persóna hans er eins og hún hafi stokkið út úr Kaurismäki mynd.

Saga Ilkka er annar þráðurinn í Konungi norðursins. Hinn er saga sem gerist í fornöld, nánar tiltekið á sjöttu öld eftir Krist. Þar er sögð saga af sænska fornkonungnum Auðunni og bragðarefnum og galdramanninum Lofti. Þar koma við sögu Æsir og Vanir ásamt ýmsum öðrum þjóðflokkum. Þessi saga er ofin saman úr norrænni goðafræði og finnskum goðsögum, eitthvað af henni held ég að sé heimasmíðað hjá Val, en ég hef hreinlega ekki þekkingu til að fullyrða það. Sagan af Auðunni og Lofti er upprunagoðsögn um norræn goð, þar sem þekktar sögur eru settar í samhengi sem er framandi íslenskum lesendum.

Ilkka Hampurilainen er óhamingjusamur og að eigin mati misheppnaður að flestu leyti. Hann er feitur og ljótur og á erfitt með að ná sambandi við konur. Hann vinnur við að þrífa farþegaferjur, og starfið er hvorki vel borgað né virðulegt. Þegar við kynnumst honum fyrst er hann að reyna að taka sjálfan sig í gegn með jógaiðkun, bindindi á áfengi og tóbak og grænmetisáti. Þegar hann svo fellur á bindindinu og fer á ævintýralegt fyllerí um borð í ferjunni sem hann er að þrífa fer atburðarás sögunnar af stað. Ferjan ber hann til Svíþjóðar og aftur heim, og eftir þann túr er komin einhver óeirð í Ilkka sem að lokum hrekur hann á flakk sem af ástæðum sem honum sjálfum eru ekki ljósar ber hann sífellt norðar og norðar.

Þótt það liggi alls ekki í augum uppi lengi vel þá tengjast þessar sögur nánum böndum og örlög Ilkka og fornmannanna eru nátengd. Það gerast óvæntir hlutir undir lok sögunnar og rétt að gefa ekki neitt upp, en fléttan gengur fullkomlega upp þótt maður efist kannski um að það sé mögulegt á tímabili. Þessi skáldsaga er mjög metnaðarfull frumraun. Hún er furðulegur kokteill, það má sjá hér áhrif úr ólíkum áttum, allt frá módernistum eins og Svövu Jakobsdóttur yfir í fantasíuhöfunda eins og Phillip Pullman. Og sagan virkar algerlega í stórum dráttum. Gallarnir við söguna eru í smáatriðunum. Stíllinn er ójafn, inn á milli eru frábærar setningar og kaflar, en svo dettur hann stundum niður og einstakar setningar eru stirðar og knosaðar. En Valur er mjög efnilegur skáldsagnahöfundur, þessi bók hefur undirtitilinn Ævintýri Ilkka Hampurilainen 1, það verður fróðlegt að sjá hvort framhald verður á þessum ævintýrum.

Konungur norðursins fær þrjár stjörnur