Gagnrýnandinn

Ég ætlaði að þusa yfir hálfvitavæðingunni í Hagkaupum. Pössun fyrir karlmenn með sjónvarpi, enska boltanum og hægindastólum er óvenju aulaleg birtingarmynd nýjustu tegundar karlrembu. Hún felst í því að láta eins og karlmenn séu upp til hópa hálfvitar sem hafa hvorki vit né áhuga á því að taka ábyrgð á lífi sínu eða fjölskyldunnar og því sé einfaldast að láta konurnar bara um þetta allt saman og fá sér bjór yfir boltanum á meðan.

En ég ætla ekki að þusa yfir því og ekki einu sinni að sniðganga þessa nýju Hagkaupsverslun sem komin er í hverfið mitt. Þess í stað legg ég til eftirfarandi mótmælaaðgerð fyrir kvenkyns femínista: Safnað verði saman 16-20 vöskum konum á öllum aldri og þeim skipt niður á vaktir, fjórum saman. Um leið og Hagkaup opna á morgni hverjum hlamma fjórar konur sér í stólana góðu og stilla á hverja þá fótboltarás sem í boði er. Þar sitja þær sem fastast þar til leik lýkur og næsta vakt tekur við. Helst þarf hópurinn sem horfir á boltann hverju sinni að vera sem fjölbreyttastur, ein getur mætt með prjóna, önnur í fullum fótboltabulluskrúða með bjórhatt og þannig fram eftir götunum. Mótmælin standa þar til forráðamenn Hagkaupa biðjast afsökunar á aulaganginum og breyta svæðinu í almennt hvíldar- og afslöppunarsvæði fyrir heimilisinnkaupastjóra af báðum kynjum þar sem stilla má á hvaða sjónvarpsrás sem er.

Ég get eðli málsins samkvæmt ekki tekið þátt í mótmælunum sjálfur, en þar sem ég sé um innkaupin á mínu heimili og er oftast einn á ferð mun ég örugglega koma við og færa mótmælendum bjór og snakk - eða jarðarber og súkkulaði.

Gyrðir Elíasson: Sandárbókin

Útgefandi: Uppheimar

Í nýjustu skáldsögu Gyrðis Elíassonar, Sandárbókinni, gerast engir stóratburðir. Þar segir fullorðinn listmálari frá nokkrum mánuðum í lífi sínu. Hann hefur sest að í tveimur aflóga hjólhýsum, annað þjónar sem vinnustofa, en í hinu býr hann sér heimili. Hjólhýsin standa í hjólhýsahverfi innan um ný og glæsileg hjólhýsi annarra gesta. Málarinn er þannig ekki einn en hann er engu að síður meira en lítið einmana og í litlum tengslum við aðra dvalargesti. Hann tekur engan þátt í þeirri sumarbústaðamenningu sem ríkir í hverfinu, grillar ekki, fær ekki vini í heimsókn.  Það er ekki alveg ljóst hvers vegna málarinn er staddur í hjólhýsunum, en þó er ljóst að hann hefur snúið baki við fyrra lífi. Hann málar ekki lengur til að selja myndir, heldur til að fullnægja innri þörf. Hann er ekki einmana vegna þess að hann forðist félagskap annarra heldur vegna þess að á milli hans og fólksins í kringum hann er bil sem hann getur ekki brúað.

Í sögunni er sagt frá ferðum málarans um skóg í nágrenninu til að mála þar myndir, ýmist með olíu eða vatnslitum, hann reynir líka fyrir sér við veiðar í ánni með litlum árangri og rekst öðru hvoru á ferðum sínum á dularfulla konu sem hugleiðir í skógarrjóðrum og syndir nakin í hyljum.  Undirtitill sögunnar er „pastoralsónata“. Þessi undirtitill gefur til kynna sveitasælu og fullkomið samræmi manns og náttúru. Vissulega eru kaflar í bókinni sem uppfylla þessa mynd sveitasælunnar, en hér er ekki allt sem sýnist. Aðalpersóna sögunnar nær aldrei þeim samhljómi við náttúruna sem einkennir hjarðljóð eða pastoral skáldskap, þrá hans eftir samneyti við annað fólk kemur í veg fyrir þetta, enda færir dvölin í úti í náttúrunni honum ekki frelsi eða hugarró heldur í mesta lagi gálgafrest.

Myndir málarans eru hefðbundnar og hlutbundnar,  ólíkt þeim myndum sem hann segist hafa málað áður.   Hann málar alltaf með fíngerðustu penslunum og einbeitir sér að því að ná hárfínum blæbrigðum í lit og blæ laufanna  á trjánum sem hann málar. Stíll Gyrðis í þessari bók er af sama tagi, lýsingin á málaranum er fíngerð og blæbrigðarík. Undir niðri býr mikil spenna en hún losnar aldrei úr læðingi. Samband málarans við börnin sín er erfitt, en hann forðast að fara nánar út í þá sálma eða kafa djúpt í vandamálin, jafnvel þegar hann mætir syni sínum augliti til auglitis og skilyrði skapast til uppgjörs rennur það út í sandinn.

Í þessari bók fæst Gyrðir við minni og tilfinningar sem hafa birst áður í bókum hans, en vefurinn hér er fíngerðari en nokkru sinni fyrr. Ef maður les Sandárbókina í samhengi við fyrri prósaverk Gyrðis kemur í ljós að hér eru á ferð svipuð tákn og birtast allt frá fyrstu sögum hans, það sama á við um náttúruskynjunina  og húmorinn sem er svo fíngerður að mörgum lesendum yfirsést hann.  En tök Gyrðis á forminu verða sífellt fullkomnari, þótt þessi saga geti virkað yfirlætislaus og einföld á yfirborðinu er það fjarri lagi, undir kraumar mikil harmsaga af einsemd og fórn listamanns – og engin trygging fyrir því að sú fórn skili honum þeim ávöxtum sem hann sóttist eftir.

Sandárbókin fær fjórar stjörnur

Þórunn Erlu-Valdimarsdóttir: Kalt er annars blóð

Útgefandi: JPV

Glæpasagnabylgjan íslenska er nú orðin svo ráðsett að hægt er að auglýsa nýja höfunda með þeim orðum að þeir slái „nýjan tón“ í íslenskri glæpasagnahefð, og sannast þá einu sinni enn að það þarf ekki langan tíma til að búa til hefðir – eftir örfá ár verður sjálfsagt farið að tala um gamla og gróna hefð íslenskra glæpasagna. Hvað sem því líður þá eru íslenskar glæpasögur auðvitað hluti af gamalli hefð sem alls ekki er íslensk fyrr en nú alveg nýlega og flestar íslenskar glæpasögur ganga inn í hefðina að meira eða minna leyti. Aðalpersónur þeirra eiga sér nákomna ættingja erlendis og svo sem ekkert að því. Glæpasögur fjalla um þekktar týpur, drykkfellda blaðamenn, töff kvenspæjara eða lögfræðinga að ógleymdum óhamingjusamum yfirlögregluþjónum og lögregluforingjum og þeirra liði. Það gerir Kalt er annars blóð eftir Þórunni Valdimarsdóttur sannarlega líka. Rannsóknarlögreglumaðurinn Leó er helgarpabbi sem stríðir við yfirvofandi offitu og hann er vissulega sá sem leysir morðgátuna í þessari sögu ásamt samstarfsfólki sínu sem er hæfileg blanda ólíkra persóna.

En þar lýkur líka samanburðinum, þetta er enginn venjulegur krimmi. Nær allar persónur sögunnar eiga sér nefnilega forfeður og formæður í allt annarri hefð. Þórunn hefur semsagt skrifað Njálu inn í nútímann. Meðal persóna sem koma við sögu eru Hrútur og sambýliskona hans Unnur Marðardóttir, bróðurdóttir Hrúts, fyrirsætan Halla sem helst illa á kærustum vegna þess að æskuvinur hennar drepur þá fyrir mismiklar sakir og sellóleikarinn Gunnar sem verður sambýlismaður Höllu. Á þetta er ekki dregin nein dul í sögunni, það mætti jafnvel kvarta yfir því að á stöku stað verði tengslin við Njálu of augljós þannig að það ræni lesandann ánægjunni af því að tengja á milli nútímasögunnar og Njálu sjálfrar. Þetta er þó ekki tilfellið með Leó sjálfan, það þarf aðeins að skyggnast dýpra til að sjá í hlutverki hvaða persónu úr Njálu hann er. Persónurnar í þessari nútímanjálu er flestar flæktar í net glæpa, ofbeldis og neyslu og þótt mikið sé grínast með hefðina þá er þetta líka nöturleg lýsing á því hvernig sá heimur leikur fólk.

Þessi leikur með Njálu er ein aðferð sögunnar við að snúa upp á glæpasagnaformið, en ekki sú eina. Sögumannsaðferðin er líka um margt óvenjuleg og skemmtileg. Sögumaðurinn er nær algerlega alvitur og nýtir sér þau forréttindi sín óspart. Hann veltir vöngum yfir gjörðum persónanna, hegðun, hugsunum og innstu tilfinningum, ekkert er honum hulið og hann setur á miklar ræður, ekki síst um kynlíf persónanna og eðli og háttalag kynjanna. Sögumaðurinn leyfir sér allskonar gönuhlaup og útúrdúra, stundum veltir hann sér upp úr klisjum, öðrum stundum er sjónarhorn hans óvænt og ögrandi. Undir lokin tekur svo frásögnin óvænta stefnu og önnur sögurödd, sem raunar er ekki mennsk, kemur til skjalanna og gefur færi á að túlka söguna á einhverskonar þjóðsagna- eða goðsagnalegum forsendum.

Það eru ótrúlega margir boltar á lofti í þessari sögu, hún skemmtir lesandanum á mörgum plönum, er spennandi, fyndin og alvarleg allt í senn. Jafn blönduð og sagan er fer ekki hjá því að stíllinn verði stundum brokkgengur og grínið falli einstaka sinnum flatt, en það kemur ekki að sök, það er verulega hressandi að lesa sögu þar sem glæpasagnaformið er togað og teygt jafn rækilega og hér er gert.

Þráinn Bertelsson: Englar dauðans

Útgefandi: JPV

Nýjasta glæpasaga Þráins Bertelssonar, Englar dauðans, er ofin úr þremur mjög missterkum þráðum. Í fyrsta lagi er hún, eins og gefur að skilja, spennusaga með nokkuð flókinni glæpagátu sem byrjar með þreföldu morði og teygir anga sína bæði um Evrópu nútímans þvera og endilanga og aftur í fornöld.  Í öðru lagi er þetta örlagasaga af yfirlögregluþjóninum Víkingi og eiginkonu hans, Þórhildi, sem jafnframt er réttarlæknir. Í þriðja lagi er sagan, líkt og fyrri glæpasögur Þráins, tilraun til gagnrýninnar og mjög miskunnarlausrar úttektar á íslensku og evrópsku nútímasamfélagi og því sem þar er rotnast og spilltast.

Glæpasagan sjálf reynir nokkuð á þolrif lesandans, þetta er ekki saga sem gefur lesandanum færi á að leysa glæpinn með lögreglunni eða á undan henni, fléttan afhjúpast ekki fyrr en í lokin og þræðir hennar eru svo flóknir og langsóttir að engan hefði getað órað fyrir henni.  Það eru spennandi kaflar í bókinni, en á stundum dettur spennan líka niður úr öllu valdi. Það er ekki óþekkt bragð í glæpasögum að magna spennuna með hægum köflum þar sem atburðarásinni miðar lítt áfram en lesandinn er í staðinn teymdur áfram með upplýsingum sem eiga að vekja forvitni hans. Þetta er gert á nokkrum stöðum í Englum dauðans en tekst ekki vel, rúmlega þriggja blaðsíðna útlistun á því hvernig amfetamín er búið til er versta dæmið, en ekki það eina.

Samfélagsrýni Þráins í glæpasögunum hefur löngum falist í því að draga upp fremur ógeðfelldar myndir af einstaklingum sem eru valdamiklir í heimi bókanna og um leið svo sláandi líkir persónum í okkar heimi að þar fer lítið á milli mála. Þessar sögur hafa verið nokkurs konar lykilsögur um vald og peninga og þá spillingu sem fylgir hvoru tveggja. Í Englum dauðans eru það eiturlyfjasalar og þrælasalar nútímans sem eru teknir á beinið. En sem fyrr verður þessi aðferð til þess að gagnrýnin dettur niður á slúðurplan. Eiturlyfjabaróninn og súlustaðaeigandinn Elli í Octopussy er myrtur í bókinni eins og þegar hefur komið fram í fjölmiðlum. Þessi sami Elli á limmósínu sem er lengdur Hummer og á í góðu samstarfi við bæjarstjórann í Kópavogi. Og það er alveg sama hvaða skoðun maður kann að hafa á mönnum sem eiga súlustaði og nefna þá eftir James Bond myndum – þetta er bara ósmekklegt. Og þar á ofan gerir þetta gagnrýnina bitlausa, þarna er verið að ráðast á einstakling fremur en samfélagsástand, og eins og kemur í ljós í bókinni sjálfri er það ekki aðferð sem er vænleg til árangurs.

Þá er eftir þriðji þráðurinn í bókinni, sagan af Víkingi yfirlögregluþjóni og Þórhildi konu hans. Sú saga er það langbesta við bókina, það sem heldur manni við efnið til enda og gerir það að verkum að sagan kemur manni við. Þar er sorgleg saga af þeim hjónum og syni Þórhildar, sem er fíkill, sögð af næmi og án tilgerðar. Fyrir hana eina fær sagan eina og hálfa stjörnu.

Einar Már Guðmundsson: Rimlar hugans

Útgefandi: Mál og menning

Í skáldsögum sínum hefur Einar Már Guðmundsson síðasta áratuginn eða svo rannsakað samspil  veruleika og skáldskapar á margvíslegan hátt. Sjálfur hefur hann oft bent á þann ávana Íslendinga að lesa skáldsögur ævinlega með símaskrána við hendina til að geta flett upp á fyrirmyndum (ætli sé ekki orðið einfaldara að nota google til þess núorðið). Þessi íslenski lesháttur sem Sigfús Daðason kallaði svo hefur löngum þótt heldur ómerkilegur í bókmenntaheiminum en snilldarbragð Einars Más í skáldsögum eins og Fótsporum á himnum, Draumum á jörðu og Nafnlausum vegum fólst í því að taka hann á orðinu, skrifa sögur af sínu fólki undir formerkjum skáldskaparins án þess að draga nokkra dul á hverjar fyrirmyndirnar væru. Í skáldsögunum þremur og sagnaþáttasafninu Kannski er pósturinn svangur leikur hann á ýmsan hátt með samfléttun minninga, heimilda og skáldskapar, en þótt söguhetjurnar eigi sér allar fyrirmyndir er ekki þar með sagt að allt sé þar sannleikanum samkvæmt.

Í Rimlum hugans, nýjustu skáldsögu sinni, stígur Einar Már skrefinu nær raunveruleikanum. Hann birtist sjálfur sem ein af aðalpersónunum í skáldsögu. Í þessari sögu eru allir nefndir upp á nýtt, nema hann sjálfur. Sagðar eru tvær sögur samhliða: annars vegar sagan af því þegar Einar Már horfist í augu við sjálfan sig, fer í áfengismeðferð og hættir að drekka; hins vegar ástarsaga Einars Þórs og Evu. Þau eru bæði óvirkir fíklar, hann situr í fangelsi fyrir dópsölu og bréfaskriftir upp á gamla mátann eru eina samskiptaleið þeirra. Sögurnar tvær sameinast svo í því sem við getum kallað þriðju söguna, sögunni af því hvernig  Einar Þór og Einar Már kynnast og bókin verður til.

Á einum stað í Rimlum hugans stendur: „Ég er samt ekki hrifinn af brögðum í skáldsögum, jú stundum, hjá öðrum, því skáldsögur eru óneitanlega brögðóttar, og gott að kunna slík brögð, en einkum þó til að forðast þau.“ (158) Auðvitað ber að taka öllum slíkum yfirlýsingum sögumanna með mikilli varúð, þeir eru í eðli sínu bragðarefir og Einar Már hefur í gegnum tíðina beitt margvíslegum brögðum á meistaralegan hátt.  En í þessari sögu er óvenjulega lítið um brögð, nema kannski eitt sem er jafnframt það erfiðasta: Þessi bók reynir að vera einlæg og það er ekki einfalt mál í skáldsögu. Skáldskapur er í eðli sínu flókinn og hann er í eðli sínu ósannur og brögðóttur; til þess að hreyfa við lesandanum, ögra honum, heilla hann, fá hann til að lesa áfram, þarf að beita brögðum.

Sögurnar sem sagðar eru í þessari bók skipta máli, þær eiga ákveðið erindi við lesandann og þær eru vel skrifaðar – það kemur ekki á óvart. En maður getur ekki varist þeirri tilfinningu að maður hafi heyrt þessar sögur nokkuð oft áður, saga aðalpersónanna þriggja af því hvernig fíknin nær tökum á þeim er of lík svipuðum sögum sem maður hefur lesið og heyrt víða og ástarsagan byrjar ekki fyrr en elskendurnir hafa löngu náð saman. Bréfin á milli þeirra staðfesta ást þeirra aftur og aftur og þau stappa stálinu hvort í annað, en hún er alltaf stöðug og ekkert ógnar henni.  Bréf elskendanna eru líka heldur lík þeim köflum þar sem sagt er frá lífi Einars Más, hvorugu þeirra er sköpuð verulega sannfærandi rödd.

Þriðja sagan er sú sem er áhugaverðust, sagan af því hvernig leiðir Einaranna liggja saman og skáldskapur og veruleiki taka að fléttast saman. En sú saga er líka langfyrirferðarminnst í bókinni og lengi vel er eins og hún hverfi alveg. Og sagan af Einari Má, Einari Þór og Evu er ekki nógu brögðótt, ekki nógu göldrótt til að heilla mann á sama hátt og fyrri verk Einars Más. 

Rimlar hugans fær tvær og hálfa stjörnu

Arnaldur Indriðason: Harðskafi

Útgefandi: Vaka-Helgafell

Ég hef grun um – og raunar styður reynslan þennan grun – að stór hluti íslenskra lesenda bíði fyrst og fremst eftir einni bók ár hvert, hinni árlegu glæpasögu Arnaldar Indriðasonar. Ég held líka að nokkuð stór hluti aðdáenda Arnaldar hafi ansi mótaðar skoðanir á því hvernig bækur hans eigi að vera og þær bóka hans sem ekki fjalla um Erlend lögregluforingja og aðstoðarfólk hans og aðstandendur verða þessum hópi oftar en ekki vonbrigði.

En nú geta tryggir aðdáendur Erlendar tekið gleði sína. Í Harðskafa birtist Erlendur í aðalhlutverki einu sinni enn. Raunar er hann í enn meira aðalhlutverki en venjulega, hann er því sem næst einn á sviðinu og aðstoðarfólkið vart sjáanlegt.  Hann er meira utangarðs en áður, fer sínar eigin leiðir, jafnvel á svig við reglugerðir og venjur embættisins sem hann gegnir. Helsti gallinn við bókina er raunar sá að sjálf gátan sem lesendur glíma við með Erlendi er býsna fyrirsjáanleg. Hún er ekki beinínis einföld en lesendur fá það miklar upplýsingar snemma í sögunni að þeir geta séð málalokin fyrir í stórum dráttum.

Sögurnar af Erlendi og félögum hans í lögreglunni verða sífellt samfélagslegri. Þessi þróun náði ákveðnu hámarki í síðustu bókinni um Erlend, Vetrarborginni, þar sem morðmálið sjálft varð hálfpartinn útundan. Í Harðskafa fer Arnaldur með Erlend í nokkuð aðra átt. Hann rannsakar mál sem er óljóst hvort tengjast glæpum eða ekki, sjálfsmorð og gömul mannshvörf. Jafnframt fer heilmikið rými undir söguna af Erlendi og bróður hans sem við höfum heyrt af áður, en fáum hér að lesa í fullri lengd.

Arnaldur heldur sig við glæpasagnaformið og tök hans á því eru sem fyrr frábær, stíllinn er afslappaður og persónurnar vel mótaðar. Þær þróast með hverri bók, ekki síst dóttirin Eva sem leikur nokkuð stórt hlutverk hér eins og oft áður.  En Arnaldur kannar líka nýjar leiðir þótt hann geri engar byltingar.  Það er alltaf erfitt að tala mikið um atburði í glæpasögum af kurteisi við þá sem ekki eru búnir að lesa bókina, en það er til dæmis áhugavert samhengi í þessari bók á milli dauðdaga í nokkrum af þeim málum sem Erlendur rannsakar og hans eigin reynslu. Þetta er eitt  dæmi um það hvernig Arnaldur verður sífellt leiknari í ýmsum brögðum frásagnarlistarinnar, bækurnar eru að verða „skáldsögulegri“ ef þannig má taka til orða, hið táknræna og óræða fær meira pláss á kostnað ráðgátunnar.

Harðskafi fær þrjár stjörnur.

Yfirleitt eru prentvillur pínlegar og baka mönnum ekkert annað en vandræði. En sumar prentvillur eru fallegri en aðrar og verðskulda nokkra frægð. Á Bjartsvefnum var grunur minn um að von sé á framhaldi nýrrar bókar Jóns Kalmans staðfestur með eftirfarandi orðum:

„Bjartur getur upplýst hér og nú að Jón Yngvi verður að ósk sinni eins og svo oft áður.“

Nú er því miður búið að leiðrétta þetta. Ætli ég verði þá nokkuð að ósk minni?

Jón Kalman Stefánsson: Himnaríki og helvíti

Útgefandi: Bjartur

Í þessari nýjustu skáldsögu sinni skiptir Jón Kalman Stefánsson um sögusvið: Umhverfið er ólíkt fyrri bókum hans og það er sögutíminn líka. Við erum stödd í verbúð annars vegar og í kaupstað í nágrenninu hins vegar, og sagan gerist  líklega einhvern tíma í kringum aldamótin 1900.  Manni  verður fljótlega ljóst að staðurinn sem kallaður er Plássið í sögunni er Ísafjörður og kunnugir geta jafnvel fundið einstökum húsum, götum og persónum stað í sögunni, sumar þeirra fá meira að segja að halda nöfnum sínum.

Í upphafi sögunnar eru tveir vinir á göngu frá Plássinu eftir brattri hlíð í verbúð þaðan sem þeir sækja sjó á sexæringi. Þessir tveir eru nokkuð sér á parti í samfélagi sjómannanna, vinátta þeirra er heit og sterk og þeir eiga sameiginlegan drauminn um betra líf og ást á skáldskap. Lýsingin á verbúðarlífinu og samskiptum fólksins sem þar býr er frábærlega gerð, hver persóna er dregin fáum en skýrum dráttum, en þær verða allar bráðlifandi og samfélagið á milli þeirra næstum því áþreifanlegt.  Lýst er aðdraganda róðurs eftir langa landlegu vegna veðurs og þessi róður verður örlagaríkur fyrir vinina tvo, Bárð og þann sem einungis er kallaður „strákurinn“.

Þótt sögusviðið sé nýtt heldur Jón Kalman svipaðri frásagnaraðferð og í síðustu bók, verðlaunabókinni Sumarljós og svo kemur nóttin. Sagt er frá í 1. persónu fleirtölu og þessi „við“ sem hafa orðið eru löngu látnir íbúar Plássins sem eigra um eftir dauðann og komast hvergi. Sögudraugarnir rifja upp gamla tíma og velta fyrir sér aðstæðum fólks sem býr í nánu samneyti við hafið og óblíð náttúruöfl. Þetta er vandmeðfarið efni og stutt í klisjurnar en Jón Kalman dansar þann línudans af ótrúlegri fimi, tekst að magna upp tilfinningu og „pathos“ án þess að missa nokkurntíma jafnvægið.

Það eru kaflar í þessari bók sem eru með magnaðri prósa sem skrifaður hefur verið á íslensku undanfarna áratugi, lýsingin á sjóróðrinum og stefnumóti eins skipverja við dauðann annars vegar og göngu annars yfir fjallveg á milli bæja hins vegar eru þannig skrifaðar að maður þyrfti að vera úr steini til að komast ekki við og lifa sig algerlega inn í þær. Það er enginn hasar í þessari bók, takturinn er hægur og einkennist af stefjum sem eru endurtekin með tilbrigðum, það er teygt á sumum þeirra og þau endurtekin nokkuð oft.  Sagan er hæg og í raun er aðeins lýst fáeinum dögum, fáeinum andartökum í lífi aðalsöguhetjunnar, stráksins sem aldrei er nefndur á nafn.

Þetta er frábær skáldsaga, en ég held að allra best verði hún ef hún er upptaktur að miklu verki, manni finnst maður rétt búinn að kynnast þessum heimi sem Jón Kalman skapar og fólkinu sem byggir hann þegar bókinni lýkur og vill varla trúa því að ekki komi meira.

Himnaríki og helvíti fær fjórar stjörnur

Í kvöld verður einungis fjallað um bækur sem tengjast æskuslóðum gagnrýnandans beint eða óbeint. Aðalumfjöllunarefnið verður Himnaríki og helvíti Jóns Kalmans, en í félagsskap söguperóna hans hef ég róið úr Ósvör, gengið um vestfirsk fjöll og kannað hundrað ára gamlar ísfirskar götur undanfarið. Eitthvað verður líka minnst á Sögur úr Síðunni eftir Böðvar Guðmundsson, en ekki ýkjalangt frá Hvítársíðunni gekk ég í Húsmæðraskóla árin 1972-76.

Fylgist með.

Eiríkur Örn Norðdahl:Þjónn það er fönix í öskubakkanum mínum!

Útgefandi: Nýhil

Ég velti því oft fyrir mér upphátt  hvað sé ljóð. Þetta finnst mér skemmtileg æfing og nauðsynleg, en fæ stundum á tilfinninguna að þeir sem þurfa að hlusta á mig – yfirleitt háskólastúdentar sem ekkert hafa til saka unnið, hafi takmarkað gaman af, eða finnist spurningin að minnsta kosti ekki jafn brennandi og ég vil vera láta. Tilllögurnar að skilgreiningum á ljóðum  eru margar, flestar frá skáldum, oftast háfleygar: Ljóðið er „söngur sálarinnar“; „Ósjálfráð ofgnótt kröftugra tilfinninga“; „net til að veiða vindinn“ og svo framvegis.  Niðurstaðan er alltaf sú sama, það verður ekki neglt niður í eitt skipti fyrir öll hvað ljóð er, og ef við reynum það má bóka að einhver prakkarinn kemur og otar framan í okkur texta, mynd eða hljóðum sem gera tilkall til þess að kallast ljóð – sem betur fer.

Bókin Þjónn, það er Fönix í öskubakkanum mínum eftir Eirík Örn Norðdahl er margt, meðal annars er hún vel á annað hundrað svör við spurningunni: „Hvað er ljóð?“ Á hverri einustu síðu sem Eiríkur skrifar sjálfur í bókinni er sjálfumglatt ljóð, oftast texti, stundum mynd og texti og stöku óhljóð sem æpir framan í lesandann: „Ég er ljóð!“, „ég líka!“, „og ég!“  Þessi ljóð eru af mjög margvíslegu tagi, fyrstu ljóðin í bókinni nálgast það að vera „hefðbundin nútímaljóð“, í bókinni er flokkur prósaljóða um síðasta liðhlaupann í þorskastríðinu, þar er líka töluvert af konkretljóðum þar sem prentaðar eru myndir með orðum og stöfum, ljóð sem eru samhengislaus eða samhengislítil, ljóð sem eru ort eftir strangri forskrift um hvaða hljóð megi nota, ljóð ort undir bragarháttum sem eiga sér langa sögu (annars staðar en á Íslandi) og síðast en ekki síst langur bálkur þar sem Tíminn og vatnið er endurblandað, erindi fyrir erindi, sífellt með nýrri aðferð.

Meðan hefðbundin ljóðagerð var allsráðandi á Íslandi (og raunar síðar) ortu skáld kvæði sem nefndust háttalyklar eða eins og hjá Snorra Sturlusyni, Háttatal. Eiríkur er Snorri Sturluson tuttugustu og fyrstu aldarinnar. Þjónn það er fönix í öskubakkanum mínum er ekki bara ljóðasafn heldur stefnuyfirlýsing – háttatal þar sem ort er undir ótal bragarháttum nútímaljóðlistar og þeir skýrðir. Þessir bragarhættir eru af öllu tagi, sumir kunnuglegir, aðrir síður. Ljóðin verka á mann á ólíkan hátt. Ljóðahljóð og ljóð í malasískum bragarhætti um einræðisherrana Batista, Pol Pot, Lí Peng og fleiri eru dillandi skemmtileg um leið og þau eru hæðin. Endurvinnslan á Tímanum og vatninu fannst mér líka bráðfyndin, það þarf að vísu að lesa hana með frumkvæðið við höndina til að ná stórum hluta af því sem skáldið gerir þar.

Þetta er semsagt allt saman bráðskemmtilegt og ég hló mikið og upphátt við lesturinn þótt einhverjum þyki kannski nördastuðullinn á húmornum nokkuð hár. Og þá gæti einhverjum dottið í hug að spyrja: Er þetta þá tómt sprell og hoppsasí (svo notað sé eitt af eftirlætisorðum skáldsins)? Með fullri virðingu fyrir sprelli, þá er svarið við þessu einfalt og afdráttarlaust nei.  Í fyrsta lagi er þetta ljóðasafn óhemju menntandi. Með því að gefa út ljóðabók um allt það sem nútímaljóðlist getur verið færir Eiríkur lesendum nýja heima og nýjar hugmyndir. Það má líka benda á að allir orðaleikirnir, allar tilraunirnar og uppátækin eru til þess gerð að svara spurningunni um ljóð sem spurt var hér í upphafi, en líka til þess að undirstrika að svarið er síbreytilegt, hverju ljóði er ætlað að víkka skilgreininguna á því hvað ljóð sé. Og það er ekki bara ljóðið sem er til rannsóknar, öll ljóðin í bókinni fjalla um tungumálið sjálft, það birtist okkur vissulega stundum sem leikfang, jafnvel skrautmunur, en í bókinni eru líka ljóð sem afhjúpa tungumálið á óvæntan hátt, sýna það ýmist sem fallvalt og hæpið samskiptatæki eða sem innantómt kerfi, eitt af uppáhaldsljóðum mínum í bókinni heitir „Ég er bréfhaus“ (bls.21) og er frábært dæmi um þetta.

Stærsti (ekki eini) gallinn við bókina eru þeir textar sem fylgja ljóðum Eiríks, formáli Ingólfs Gíslasonar, miðmáli Hauks Más Helgasonar og eftirmáli Bryndísar Björgvinsdóttur. Grein Ingólfs er eins og ítrekun á því prógrammi sem bókin sjálf boðar af meiri krafti, miðmáli Hauks er að vísu brilliant, en gæti birst í hvaða bók sem er og eftirmáli Bryndísar er fullur af ólíkindalátum sem eru einfaldlega skemmtilegri í ljóðunum sjálfum.

Þjónn það er fönix í öskubakkanum mínum! fær fjórar stjörnur