Get a life!

Á síðustu vikum hafa mótmælendur beint athygli sinni fyrst og fremst að stjórnvöldum. Þau mótmæli hafa borið verulegan árangur. En sú tilfinning læðist að manni að á sama tíma hafi aðrir sem bera ábyrgð á því hvernig málum er komið sloppið úr kastljósinu og jafnvel haft nokkuð frjálsar hendur við að “taka til”.

Nú, þegar hreyfing virðist komin á stjórnmálin, sem ekki verður snúið aftur með, þykir mér æskilegt að athygli fjölmiðla og samfélagsins alls beinist í auknum mæli að viðskiptalífinu. Ég vil að öll skúmaskot verði upplýst svo þar fái ekkert misjafnt þrifist. Og ég vil fá meiri upplýsingar til að hjálpa mér að greiða atkvæði með veskinu. Ég vil að mínir fjármunir gagnist þeim góðu og grandvöru fremur en þeim sem hafa (eða ættu að hafa) slæma samvisku.

Ég er búinn að segja upp Stöð 2, og kaupi núorðið meira í Krónunni en í Bónus. Er þetta rétt af mér? Er fleira sem ég ætti að huga að? Eflaust. En mig þyrstir í meiri upplýsingar til að geta tekið betur upplýstar ákvarðanir. Og ég vona að fleira fólk hugsi á líkum nótum. Ég hugsa nefnilega að atkvæðin sem við greiðum dag frá degi hafi þegar allt kemur til alls litlu minni áhrif en þau sem við greiðum í kjörklefum.

Frétt dagsins minnir mig á atriði úr einni af mínum eftirlætisgamanmyndum, Life of Brian:

BRIAN
Are you the Judean People's Front?

REG (pissed)
Fuck off!

BRIAN
What?

REG
Judean People's Front. We're the People's Front of Judea! Judean People's
front, caw.

FRANCIS
Wankers.

BRIAN
Can I join your group?

REG
No. Piss off.

BRIAN
I didn't want to sell this stuff. It's only a job. I hate the Romans
as much as anybody.

PFJ
Ssssh. Ssssh, Ssssh, Ssssh, Ssssh!!

JUDITH
Are you sure?

BRIAN
Oh. Dead sure... I hate the Romans already.

REG
Listen. If you really wanted to join the PFJ, you'd have to really hate the
Romans.

BRIAN
I do.

REG
Oh yeah? How much?

BRIAN
A LOT.

REG
Right. You're in. Listen. The only people we hate more than the Romans are
the fucking Judean People's Front.

PFJ
Yeah.

JUDITH
Splitters.

FRANCIS
And the Judean Popular Peoples Front.

PFJ
Oh yeah. Splitters.

LORETTA
And the People's Front of Judea.

PFJ
Splitters.

REG
What?

LORETTA
The People's Front of Judea. Splitters.

REG
We're the People's Front of Judea!

LORETTA
Oh. I thought we were the Popular Front.

REG
People's Front!

FRANCIS
Whatever happened to the Popular Front, Reg?

REG
He's over there.
--[A single old man sits on a lower seat.]

PFJ
[To the old man.]
SPLITTER!

Á blaðsíðu 9 í sunnudagsmogganum var heilsíðuauglýsing frá fjárhættuspilavefsíðunni Betsson.

Fyrir suma leynast sóknarfæri í hörmungum.

Þann 21. september var Lárus Welding, forstjóri Glitnis, gestur Egils Helgasonar í Silfri Egils. Þar kom eftirfarandi fram:

Egill:  Í Bandaríkjunum hafa menn verið að þjóðnýta banka og bankar sem hafa verið að riða til falls. Telur þú að það sé einhver hætta á að þetta gerist hérna?
Lárus:  Alls ekki. Ég held þó vissulega að þetta séu búnir að vera mjög áhugaverðir atburðir sem hafa verið að gerast í Bandaríkjunum undanfarna viku og út um allan heim. Við erum náttúrulega í mikilli fjármálakrísu allstaðar í heiminum — líklega sem á sér engan líka nema fara til baka til 1929. Það er kannski skemmtilegt frá því að segja að núna er í raun og veru hlutfallsleg staða íslensku bankanna að batna og þessi vika á margan hátt verið mjög áhugaverð fyrir okkur. Margir þeirra eru svosem að ganga í gegnum það sem að við — ástand sem við erum búin að vera að búa við í íslensku bönkunum í svolítinn tíma. Við erum orðnir nokkuð vanir að fást við þetta umhverfi — að vera með há skuldatryggingarálög og berjast í þessu umhverfi — en ég tel að við stöndum bara mjög vel. Við erum að sjá það aftur og aftur að sveigjanleikinn í kerfinu — hvernig við höfum undirbúið okkur fyrir þetta — er að skapa okkur verulega sterka stöðu.
Egill:  Þannig að þú telur ekki nokkra hættu á því að bankar eins og þinn gætu riðað til falls?
Lárus:  Alls ekki.

Síðan líður vika.

Já, skjótt skipast veður í lofti.

Hvað er hnattræn hlýnun? Yfirleitt er átt við hækkun meðalhitastigs á Jörðinni undanfarna áratugi. En í víðara samhengi hefur Jörðin oft og mörgum sinnum hitnað, og oft og mörgum sinnum kólnað.

Er hnattræn hlýnun staðreynd? Svo segja margir. En ekki allir.

Hvað orsakar hnattræna hlýnun undanfarinna áratuga? Viðtekna skoðunin er sú að mannfólkið standi á bak við hana að stórum hluta. En sumir telja að mestu leyti um náttúrulegar sveiflur að ræða og aðrir að of snemmt sé að segja til um það.

Hvaða afleiðingar hefur hnattræn hlýnun? Vandi er um slíkt að spá, en oft er talað um hækkandi sjávarmál, bráðnun jökla, slæm áhrif á veðurfar, aukna sjúkdóma, minnkandi fjölbreytileika lífríkisins og alvarleg neikvæð efnahagsleg áhrif. Þeir eru til sem telja að í það heila verði áhrifin jákvæð.

Hvernig á að bregðast við hnattrænni hlýnun? Sumir leggja áherslu á aðgerðir til að stemma stigu við hlýnuninni (en lækningin getur stundum verið verri en sjúkdómurinn). Aðrir telja aðlögun að hnattrænni hlýnun mikilvægari.

Þeir sem gagnrýna viðteknar skoðanir á þessum hlutum eru stundum vændir um hagsmunagæslu fyrir olíubransann, bílaiðnaðinn eða aðra aðila. En það má að sama skapi benda á að margir hafa hagsmuni af því að umhverfisverndarbransinn blómstri.

Hvað á ég, fulltrúi hins sauðsvarta almúga, að halda? Á ég að taka mark á þessum eða þessum? Á ég að fara að útbreiða ófagnaðarerindið á torgum, kaupa hjól í stað bílsins og lifa á sojabaunum? Eða á ég að nota hvert tækifæri til að tala háðulega um þessi “umhverfistrúarbrögð”?

Ég veit það ekki.

Ég hef mjög sterka tilhneigingu til að taka mest mark á viðteknum kenningum vísindasamfélagsins, þó það komi vissulega fyrir að sá sem leitar móti straumi sterklega hafi rétt fyrir sér.

Ég hugsa að ég haldi bensínbílnum mínum í bili. Ég skipti a.m.k. ekki yfir í lífrænt eldsneyti á næstunni. Ég mun leitast við að taka öllum hugmyndum um aukna sjálfbærni með opnum huga, og styðja yfirveguð skref í þá átt.

En ég mun taka öllum heimsendaspádómum með fyrirvara.

Þessi frétt er óhugnanleg.

Foreldrar horfðu aðgerðalaus upp á barn sitt kveljast í mánuð og deyja síðan. “Aðgerðalaus” segi ég, en það er ekki alveg rétt. Þau báðu nefnilega linnulaust fyrir bata barnsins í þennan mánuð, en kom ekki til hugar að leita læknisaðstoðar.

Getið þið ímyndað ykkur að horfa upp á barnið ykkar veslast upp, sjá líðan þess versna dag frá degi og verða vitni að síðasta andardrætti þess, en kalla ekki eftir læknisaðstoð, vegna sannfæringar um að bænir muni lækna barnið?

Hversu mikil þarf sú sannfæring að vera, eftir að hafa horft upp á gagnsleysi bænanna í 30 daga, til að vera ennþá viss um að batinn sé á næsta leiti? Svo viss, að óþarfi sé að leita til læknis?

Mér fallast hendur.

Svo mikil er sannfæringin að eftir andlátið líta foreldrarnir svo á að barnið hafi dáið vegna þess að sannfæring þeirra hafi ekki verið nógu mikil! Móðirin telur meira að segja ennþá að dóttir hennar geti vaknað til lífsins á ný, ef hún getur bara beðið af aðeins meiri sannfæringu.

Mikil er trú þeirra.

Stúlkan sem dó átti þrjú eldri systkini. Þau eru enn í höndum foreldranna. Lögreglan sagðist engin merki sjá um illa meðferð á heimilinu.

Enda er trú dyggð.

Nýlega kynnti menntamálaráðherra frumvarp til laga um grunnskóla. Í athugasemdum með frumvarpinu kemur m.a. eftirfarandi fram:

[…] Í gildandi lögum, þar sem fjallað er um markmið skólastarfs, segir að starfshættir skólans skuli mótast af kristilegu siðgæði. Í frumvarpi þessu er á hinn bóginn vísað til jafnréttis, ábyrgðar, umhyggju, sáttfýsi og virðingar fyrir manngildi. Eru þessar breytingar gerðar í að höfðu samráði við Kennaraháskóla Íslands, Háskóla Íslands, umboðsmann barna, þjóðkirkjuna og Alþjóðahús. Framangreind hugtök endurspegla inntak kristilegs siðgæðis og þau grunngildi sem íslenskt þjóðfélag byggist á.[…]

Um 2. gr.
[…]Einnig er kveðið á um að starfshættir skuli mótast af umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi í stað kristilegs siðgæðis í gildandi lögum, en þessi hugtök eru kjarninn í túlkun á kristilegu siðgæði í aðalnámskrá grunnskóla. Þykir rétt að tilgreina ekki beint kristilegt siðgæði í ljósi breytinga á samfélaginu á undanförnum árum. Þessi breyting er í samræmi við ábendingar frá ýmsum aðilum. […]

Um 25. gr.
Merking greinarinnar en nánast óbreytt frá gildandi lögum en uppsetning er almennari. […] Loks er tillaga um að kristin fræði, siðfræði og trúarbragðafræði flokkist undir samfélagsgreinar en teljist ekki sérstakur liður í lögum. Áfram verði áhersla á þessa þætti innan samfélagsgreina, en í gildandi viðmiðunarstundaskrá í aðalnámskrá eru þessir þættir með sameiginlega tíma til ráðstöfunar. Einnig geti ákveðnir þættir heimilisfræði, siðfræði og trúarbragðafræða tengst lífsleikni. Með þessu móti eru lagaákvæði um námsgreinar og námssvið gerð almennari og meira svigrúm gefið innan aðalnámskrár til að skilgreina áherslur í samræmi við þróun samfélagsins.

Um svipað leyti bárust þær fréttir að nokkrir leikskólar sem áður þáðu heimsóknir presta hefðu tekið þá afstöðu að afþakka þær, og að skólar í Garðabæ, sem áður þáðu þjónustu kirkjunnar, Vinaleiðina, hefðu afþakkað þjónustuna að sinni.

Allt þetta er flestum þeim að skapi sem telja samfélaginu heillavænlegast að halda trúariðkun og umsvifum ríkisins aðskildum.

Það kemur ekki á óvart að þeir sem eru á öndverðum meiði lýsi vonbrigðum sínum. En það kemur á óvart hversu sterk viðbrögðin eru. Siðmennt hefur verið lýst sem hatrömmum samtökum, og það er með ólíkindum hversu margir byggja málflutning sinn á rangfærslum sem hafa margoft verið leiðréttar. Öfugt við lýsingar fjölmargra er Siðmennt ekki mótfallin kennslu um trúarbrögð, síður en svo, hún er ekki á móti litlu jólunum eða jólahaldi yfir höfuð, hún er ekki á móti jóla- og páskafríi og hún er ekki á móti því að jólalög séu sungin í skólum. Og þótt Vantrú hafi gagnrýnt þjóðsönginn og sagt æskilegt að taka upp nýjan þjóðsöng (eins og allmargir aðrir hafa gert á ýmsum forsendum), þá hefur hún hvergi krafist þess, né heldur þess að þjóðfánanum verði skipt út.

Nei, stærstur hluti gagnrýninnar þessa dagana á Siðmennt, Vantrú og aðra sem vilja búa í veraldlegu lýðræðisríki, byggir á misskilningi í besta falli en vísvitandi rógburði í versta falli. Kjarni málsins er að sekúlaristar geta fagnað nokkrum hænuskrefum í átt að aðskilnaði ríkis og trúariðkunar (sem er forsenda fulls trúfrelsis), en þessum litlu hænuskrefum fylgir merkilega mikil og ómálefnaleg umræða.

Er ekki tímabært að mæla aftur stuðning þjóðarinnar við aðskilnað ríkis og kirkju? Eitt af því sem andstæðingar sekúlarismans halda gjarnan á lofti er að málsvarar hans séu fámennur hópur nöldurseggja en að 90% landsmanna séu í kristnum söfnuðum. En eins og tölur Gallups hafa statt og stöðugt sýnt frá 1993 þá er meirihluti þeirra sem taka afstöðu hlynntur aðskilnaði ríkis og kirkju.

Hvernig getur þetta staðist?

Það er engin mótsögn fólgin í því að vera kristinn og aðhyllast sekúlarisma. Raunar er það að mínu viti afskaplega kristileg afstaða. Allt sem þér viljið að aðrir menn geri yður, það skuluð þér og þeim gera. Allir skulu jafnir fyrir lögum. Egill Helgason er dæmi um kristinn sekúlarista. Hann hefur sagt (í tengslum við skopmyndamálið á sínum tíma):

[…] í samfélagi okkar tókst - á löngum tíma og með miklum erfiðismunum - að skilja á milli hins veraldlega sviðs og hins trúarlega. Ég held að fæstir í Evrópu vilji snúa aftur til gamla tímans - ekki einu sinni hinir trúuðu.

Þótt skilja megi Egil svo að fullum aðskilnaði hins veraldlega og trúarlega sé þegar náð á Vesturlöndum, og margir sekúlaristar séu honum ósammála um það, þá er engu að síður ljóst að hann lítur slíkan aðskilnað jákvæðum augum.

Jón Baldvin Hannibalsson sagði í ræðu sem hann flutti á ensku:

Separation of church and state — and with it the abolition of the ecclesiastical monopoly of knowledge — was at the heart of the enlightenment and the Western tradition of intellectual freedom, scientific enquiry and emancipation from superstitions. And it is one of the cornerstones of the US Constitution, unanimously agreed by the founding fathers of the new world, in their infinite wisdom. The lack of it, the fusion of politics and religion, is one of the scourges of the modern world, an abominable formula for intolerance, fanaticism and violence, if ever there was one.

Jesús sagði: “Leyfið börnunum að koma til mín, varnið þeim eigi.” Það er trúfrelsi að foreldrar geti farið með börn sín úr skólunum í kirkjurnar og sunnudagaskólana. Það er ekki trúfrelsi að kirkjan fari til barnanna í skólunum.

Kristján G. Arngrímsson skrifaði ágætan pistil um fordóma vísindanna. Ég hef nokkrar smásmugulegar leikmannsathugasemdir við þennan pistil.

Í upphafi talar Kristján um þriðja kafla Orðræðu um aðferð, þar sem Descartes setur sér siðareglur “til bráðabirgða”. Kristján segir:

Því er gjarnan haldið fram að Descartes hafi bætt þessu í bókina til að komast hjá því að veraldleg og trúarleg yfirvöld bönnuðu hana - enda segir hann að þessar siðareglur séu aðeins til bráðabirgða. Ekki veit ég hvað nákvæmlega er satt í þessu, en hugmyndasagan hefur leitt í ljós að Descartes hitti naglann á höfuðið, vísindalegri aðferð eru takmörk sett.

Hérna virðist Kristján slá því föstu að Descartes hafi litið svo á að vísindalegri aðferð væru takmörk sett (þótt hann taki reyndar sérstaklega fram að siðareglurnar hefðu verið til bráðabirgða). Skýringar Þorsteins Gylfasonar við íslenska þýðingu Orðræðunnar, sem gefin var út af Hinu Íslenska Bókmenntafélagi árið 1998, eru nokkuð afdráttarlausar um þetta:

Þriðji kafli Orðræðunnar var saminn á eftir hinum fimm. Descartes átti í vændum að ritskoðun Frakkakonungs kæmi í veg fyrir að bók hans birtist, enda hafði kanslari konungs Séguier neitað að veita leyfi til prentunar fyrr en hann fengi að sjá allan texta Orðræðunnar. Ef leyfis hefði verið synjað, má ætla að það hefði einkum orðið vegna þeirrar kenningar Descartes í bókinni að menn ættu helzt, einu sinni á ævinni, að hreinsa hug sinn af öllum viðteknum skoðunum. Þar með taldi Descartes hyggilegt að láta þess vandlega getið að þessari efahyggju um viðteknar skoðanir væri ekki ætlað að ná til siðferðis og stjórnmála, og í því skyni var þriðji kaflinn skrifaður. Jafnframt tekur hann skýrt fram að hin íhaldssama siðfræði sín sé einungis til bráðabirgða. Hann gefur hvergi svo mikið sem í skyn hverju endanleg siðfræði sín mundi helzt líkjast.

Feitletrun er mín. Descartes hitti ekki þennan nagla á höfuðið — það liggur ekkert fyrir um álit hans á takmörkun vísindanna, þótt hann hafi verið sér meðvitaður um bæði sínar persónulegu takmarkanir og þær takmarkanir sem samfélag hans tíma setti þekkingarleitendum, eins og ráða má m.a. af tilvísunum hans til rannsóknarréttarins og Galileós. En þótt ég hnýti í þessa ónákvæmni af smásmygli minni, þá get ég eins og allflestir í samtímanum tekið undir að vísindin eru sannarlega takmörkunum háð. Hins vegar er ekki alltaf lagður sami skilningur í það hvað “vísindin” eru, og ekki hafa menn alltaf sama skilning á því í hverju takmarkanirnar eru fólgnar.

Næst segir Kristján:

Þeir eru ófáir heimspekingarnir sem hafa gert uppreisn gegn alræði svonefndrar “Cartesarhyggju”, það er, að aðferð tryggi að sannleikurinn verði leiddur í ljós. Slík uppreisn þarf ekki að fela í sér algera höfnun á vísindalegri hugsun, heldur einungis höfnun á alræði vísindalegrar hugsunar, það er að segja, að horft sé á öll svið mannlegrar tilveru með vísindalegum gleraugum, ef svo má að orði komast.

Samkvæmt niðurlagi greinar Encyclopædiu Britannicu um vísindaheimspeki þá hefur orðið breyting á því hvernig mörk vísindalegra viðfangsefna eru skilgreind:

It was formerly assumed that the boundaries between science and other aspects of human experience could be defined by marking off certain types of subject matter as essentially closed to scientific investigation. To one generation, the heart of this forbidden territory was the mind; to another, it was life; to a third, the creation. In this view, something in the essential nature of mental or vital activities, or in the origins of the present order of nature, made it impossible to treat these as phenomena open to study and explanation by the rational methods and intellectual procedures available to science. In fact, this view always had defects, from both the scientific and the theological points of view. To scientists, it seemed to impose an arbitrary restriction on their sphere of operations and so acted as a standing challenge and irritation. For theologians, it had the disadvantage of placing the essential claims of religion, so to speak, on a sandbank, where they risked being submerged in time by the rising tide of scientific knowledge. So, by tacit consent, the essential limits of science are now defined in quite different terms. These limits are now identified by recognizing that the character of scientific procedures themselves places restrictions on the relevance of their results. A scholar may choose to study whatever objects, systems, or processes he may please, but only certain of the questions that he asks about them will be answerable in the general, theoretical terms characteristic of science.

This change of approach may not have made the substantive problem—that of delimiting the frontiers of science exactly at all points—very much easier to deal with than it was before, but it has one genuine merit: it respects the crucial fact, to which attention has been drawn at several points in this present survey, that the distinctive features of science lie not in the types of object and event to which the scientist has access but in the intellectual procedures that his investigations employ and so in the kinds of problem that lend themselves to a scientific solution.

Þessi afstaða fellur mér betur í geð. Ef við tökum okkur til á einhverjum tímapunkti og skilgreinum mörk vísindanna, þá erum við mögulega að setja óþarfar hömlur á skilningsleit okkar. Ef þetta hefði verið gert fyrir 400 árum — eða öllu heldur, ef þau samfélagsöfl sem vildu setja vísindunum mörk hefðu haft fullnaðarsigur — þá snerist sólin sennilega enn um jörðina. Ef slík mörk hefðu verið sett fyrir 10 árum, þá væru þróunarsálfræði og taugavísindum e.t.v. settar óþarfar skorður, enda eru menn mishrifnir af því að vísindin bregði ljósi á rætur siðferðis mannskepnunnar. Það er þvert á móti í anda gagnrýninnar hugsunar að vera sífellt reiðubúinn að endurskoða hvaða viðfangsefni vísindin fást við, og þýðingu þeirra svara sem þau veita.

Víkjum aftur að pistli Kristjáns:

En vísindaleg aðferð hefur þann megingalla að það er ekki hægt að beita henni sjálfri til að finna svar við því hvenær hún eigi við og hvenær ekki.

Hverju er hægt að beita til að finna svar við því hvenær vísindin eiga við og hvenær ekki? Sagði ekki einhver af “stóru” heimspekingunum eitthvað í þá veru að sá sem vildi sýna fram á að heimspeki væri einskis verð, yrði að beita heimspeki til þess? Mér finnst ekki fjarstæðukennt að sama megi segja um vísindin, í þeirri merkingu sem ég legg í orðið.

Ég hugsa að það sem ég hef við grein Kristjáns að athuga sé að miklu leyti vegna þess að hann hefur annað í huga með “vísindum” og “vísindalegri aðferð”, en ég hef. Og vel má vera að hans skilningur á þessum hugtökum sé viðteknari. En það er ekki bara í mínum huga sem merking þessara hugtaka er óljós. Með “vísindum” er stundum átt eingöngu við raunvísindi, stundum einnig læknavísindi og hugvísindi, stundum alla mögulega þekkingu, jafnvel jóga og stjörnuspeki. Með “vísindum” er stundum jafnvel átt við samfélag þeirra sem leggja stund á eitthvað af ofantöldu. Upprunaleg merking orðsins “science” er einfaldlega “þekking”. Og það er ekki fyllilega ljóst heldur hvað átt er við með “vísindalegri aðferð“, en þó hygg ég að á okkar tímum séu langflestir sammála um að hún sé ekki vel skilgreind reikniregla með mælingar sem inntak og sannleika sem úttak. Að mínu viti er það vísindalegt viðhorf að ávallt megi taka til endurskoðunar bæði hvaða spurningar vísindin geti fengist við að svara, og þær aðferðir sem beitt er til að leita svaranna.

Mér er spurn: sé hugtakið “vísindi” skilið nógu víðri merkingu til að fræðigreinar eins og vísindaheimspeki falli þar undir, hvað er það þá sem andófsmenn vísindanna notast við í gagnrýni sinni á vísindin? Ef það er eitthvað annað en vísindi, hvað er það þá? Málefnaleg gagnrýni á vísindin er ekki bara sjálfsagður heldur nauðsynlegur hluti vísindaiðkunar. Er ekki þar með vísindunum sjálfum beitt til að finna hvenær þau eiga við og hvenær ekki?

Ég hneigist til að líta á vísindi sem þekkingarleit sem fer fram af yfirvegun og heiðarleika, þar sem aldrei er litið svo á að endanlegt svar sé fundið, og engin forsenda eða aðferð er undanþegin endurskoðun. Það má vera að fáir skilji orðið á þennan veg, en er ekki gagnlegt að eiga orð yfir þessa göfugu viðleitni, jafnvel þótt þeir sem ástundi hana séu breyskir menn sem hafa ýmis konar viðmið og gildismat?

Kristján heldur áfram:

Að þessu leyti eru vísindin undir sömu sök seld og flest önnur hugmyndakerfi (þótt reyndar hafi verið færð gild rök að því að vísindin séu líklega með betri “öryggisventla” hvað þetta varðar en flest önnur kerfi). Þetta leiðir til þess að það getur verið erfitt að forðast vísindalega alræðishyggju, eða vísindalega fordóma.

Er Kristján ekki í raun að segja með svigasetningunni að vísindin séu betur til þess fallin að forðast alræðishyggju og fordóma en önnur hugmyndakerfi? Þó virðist Kristján hafa fyrirvara um að til séu hugmyndakerfi sem er hægt að beita til finna hvenær þau sjálf eiga við og hvenær ekki. Mér þætti mjög áhugavert að vita hver þessi hugmyndakerfi eru.

En vissulega er verðugt að hafa í huga að háleit markmið vísindanna breyta því ekki að það eru breyskir menn sem iðka þau, og fordómar og alræðishyggja geta þrifist innan vísindasamfélagsins þótt þeim sé síður vært þar en annars staðar.

En í hverju eru fordómar vísindanna fólgnir? Hvernig taka þeir á sig áþreifanlega mynd? Ein mikilvægasta reglan í vísindum (að vísu óskrifuð) kveður á um að í vísindalegum efnum megi aldrei skjóta málum til veraldlegra yfirvalda eða almenningsálitsins. Eina úrskurðarvaldið í vísindalegum efnum er vísindasamfélagið sjálft. Valdboð er bannað, og meirihlutaræði ríkir þar ekki.

Er þetta til marks um fordóma vísindanna? Þegar björgunarsveitin fer á stúfana að leita manns sem hvarf í snjóflóði, þá hringir hún ekki skömmu síðar í bæinn til að spyrja hvernig leitin gangi. Árangur þekkingarleitarinnar hlýtur að birtast þekkingarleitendunum fyrst. Mér virðast vísindin ekki eins lýðræðislaus og Kristján vill vera láta. Vísindamönnum kann að bregðast bogalistin, og það kemur að jafnaði fram í því að vísindasamfélagið samþykkir ekki niðurstöðurnar. Vissulega kann það að gerast að vísindasamfélagið allt fari á mis við sannleikann, en það sem ég tel vera mikilvægustu regluna í vísindum á að beina vísindasamfélaginu á rétta braut á endanum. Þessi sjálfleiðréttandi þáttur í vísindaiðkun er það sem ég nefndi fyrr: aldrei skal líta svo á að endanleg og óbreytanleg niðurstaða sé fengin, og allt má taka til endurskoðunar (nema þá helst þennan leiðréttingarþátt).

Ég held að þeir fordómar í garð vísindanna séu býsna algengir, að vísindin telji sig veita fulla vissu um viðfangsefni sín. Raunin er frekar sú að allar áhugaverðar staðhæfingar falla einverstaðar á milli 0% og 100% vissu. Mismikil vissa býr að baki hinum ýmsu niðurstöðum vísindanna, og að jafnaði er vissan þeim mun meiri sem spurningin sem niðurstaðan á að svara er afmarkaðri og einfaldari. En vissan verður aldrei 100%, nema þá um hluti sem eru sannir samkvæmt skilgreiningu, eins og það að tveir lagðir við tvo séu fjórir.

Þegar vísindamaður birtir niðurstöður sem koma öðrum vísindamönnum á óvart má búast við að þeir kynni sér rannsóknirnar og taki afstöðu til gildis þeirra. Ef fáir þeirra telja niðurstöðurnar markverðar þá gleymast þær fljótt. Annars verða þær hluti af þeim niðurstöðum sem vísindamenn taka tillit til við frekari rannsóknir. Tjáningarfrelsi og meirihlutaræði — afskaplega lýðræðislegt. Auðvitað eru hömlur og gallar á lýðræði vísindanna eins og öðru lýðræði. Fullkomið lýðræði er enn óuppgötvað, enda var það örugglega ekki mælistika Kristjáns.

Ef til vill hefur Kristján annað í huga þegar hann talar um lýðræðisleysi vísindanna. Það er vel mögulegt að ég misskilji hann hrapalega. En hann á alveg örugglega ekki við að lýðræðisleysið felist í því að almenningur fái ekki að kjósa um forsendur, aðferðir og jafnvel niðurstöður vísindanna. Engu að síður er það svo að kjósendur í lýðræðisríki kjósa stjórnvöld sem geta með fjárveitingum, lagasetningum og reglugerðum haft áhrif á það í hvaða áttir þekkingarleit vísindanna beinist. Neytendur geta með vali sínu að sama skapi haft slík áhrif.

Sovétríkin sálugu voru tilraun til að búa til þjóðfélag á vísindalegum forsendum, og þar var því ekkert pláss fyrir lýðræði.

Að mínu mati ber þessi setning keim rökvillunnar “sekt vegna tengsla“. Vísindasamfélagið stóð ekki fyrir þessari þjóðfélagstilraun og kreddufestan og gagnrýniþöggunin sem einkenndi þá hugsjónamenn sem stóðu fyrir byltingunni er í hæsta máta óvísindaleg. Gildir þá einu þótt flestir þeirra hafi talið sig hafa vísindalega réttlætingu á henni. Varla er boðlegt að bendla vísindin við kenningar og framferði Vísindakirkjunnar, þótt hún kjósi að kenna sig við þau. Eins og ráða má af vangaveltum mínum hér fyrir ofan um lýðræði og vísindi þá felli ég mig ekki heldur við þá fullyrðingu að í þjóðfélagi sem verður til á vísindalegum forsendum geti ekkert pláss verið fyrir lýðræði. Vísindin hafa dafnað best í lýðræðisríkjum og það er ekki alltaf augljóst hvort kom á undan eggið eða hænan. Það er e.t.v. efni í annan pistil hjá Kristjáni: uppgangur bæði vísinda og lýðræðis á upplýsingaröld og tengsl þar á milli. Í öllu falli finnst mér ekki fjarstæðukennt að segja að þjóðfélag okkar tíma eigi sér að einhverju leyti vísindalegar forsendur, þótt það hafi auðvitað ekki verið bókstaflega hannað frá a til ö af vísindamönnum.

[…] vísindaritgerð sem skrifuð væri á “alþýðlegu máli” fengist aldrei birt í viðurkenndum og jafningjadæmdum vísindatímaritum

Mér er ekki alveg ljóst hvort Kristján nefnir þetta sem dæmi um fordóma vísindanna. Raunar held ég að það geti verið töluvert mismunandi eftir fræðigreinum eða efnistökum hversu alþýðlegt málið má vera. En það eru góðar og gildar ástæður fyrir því að alþýðlegt mál getur verið ótækt í vísindaritgerðum. Fjölmörg orð í alþýðlegu máli eru gildishlaðin eða tvíræð. Með því að nota alþýðlegt mál eykst ekki einungis hættan á því að nákvæm merking tapist, heldur eykst hættan á því að innihaldið sé gersamlega rangtúlkað. Allir sem leggja sig eftir því að skilja hin sértæku hugtök sem vísindamenn þurfa oft að nota, geta gert það með því að lesa sér til. Vissulega geta vísindamenn með uppskrúfuðu orðalagi gert vísindin óþarflega torskilin, en þá eru þeir ekki að vanda sig. Eins og Einstein sagði: “Gerið allt eins einfalt og hægt er, en ekki einfaldara en það.”

Ef til vill geri ég mig sekan um að leggja skynsemi að jöfnu við vísindi. En mér finnst rétt að gera skýran greinarmun á vísindum sem viðleitni til heiðarlegrar og sjálfsgagnrýninnar þekkingarleitar annars vegar og samfélagi þeirra sem leggja stund á þau hins vegar. Alveg eins og prófessor með mörg vísindaafrek í ferilskránni getur gert sig sekan um óvísindaleg vinnubrögð getur fjölmiðlamaður með takmarkaða vísindamenntun viðhaft eftirbreytniverð vísindaleg vinnubrögð.

Mér þætti afskaplega áhugavert að lesa pistil eftir Kristján um fordóma í garð vísindanna, með vangaveltum um gildi þess að almenningur sé vísindalæs, og um það hvort sé alvarlegra samfélagsmein — fordómar vísindanna eða fordómar í garð þeirra.

Mig langar í lokin að benda á tvö nýleg og góð blogg Atla Harðarsonar um þessa hluti:

Raunvísindin og andófið gegn þeim

Vísindi og heiðarleiki

Í bílnum á leiðinni frá vinnu í Bónus (þeir tveir staðir sem ég ver mestum tíma í á eftir heimilinu) hlustaði ég á hluta viðtals við Guðrúnu Þórhallsdóttur, dósent í íslenskri málfræði við Háskóla Íslands. Hún hafðið haldið erindi á nýafstöðnu hugvísindaþingi.

Í erindinu, sem hét Þótt karlremban sé lamin með lurk leitar hún út um síðir, fjallaði Guðrún um kynjamismunun í tungumálinu. Sér í lagi velti hún fyrir sér hvort eingöngu hallaði á konur. Hún horfði á þessi mál, að eigin sögn, ekki eingöngu frá sjónarhóli kvenna heldur einnig frá sjónarhóli karla. Ef til vill má orða það þannig að hún hafi prófað að snúa kynjagleraugunum öfugt.

Og viti menn, það er hægt að færa rök fyrir því að það halli sumpartinn á karla. Þannig er að málfræðingar sem rannsaka uppruna indóevrópskra tungumála líta svo á að þau hafi í fyrndinni haft tvö kyn: samkyn og hvorugkyn. Samkynið var notað um lifandi verur en hvorugkynið um dauða hluti. Þetta kerfi gekk úr skorðum þegar kvenkynið varð til.

Þarna er vænti ég átt við málfræðilega kvenkynið. Líffræðilega kvenkynið hugsa ég að hafi orðið til allnokkru fyrr.

Guðrún er á því að konur hafi hagnast á því að eignast sitt eigið kyn, en að karlarnir hafi setið eftir með samkyninu, án þess að eignast sitt eigið kyn. Við höfum aldrei átt neinar fornafnamyndir sem vísa beint til kynferðis okkar.

Þetta eru skemmtilegar vangaveltur. En einhvern veginn læðist að mér sá grunur að sé kynjagleraugunum aftur snúið “rétt”, þá geti þetta horft öðru vísi við — nefnilega að konum hafi verið úthýst úr samkyninu! Vandinn er sá að sé minnsti mismunur til staðar, þá er hægt að færa rök — stundum góð og gild, en stundum vafasöm — fyrir mismunun.

Nú skulum við búa til lítið dæmi. Fyrirtæki X heldur starfsmannafund. Framkvæmdastýrið ávarpar fundinn með orðunum “Ágætu samstarfsmenn”. Vel menntað starfsafl með rétt snúandi kynjagleraugu, setur upp vandlætingarsvip og hrópar “Og konur!”. Á sama tíma er haldinn starfsmannafundur hjá fyrirtæki Y. Framkvæmdastýri þess fyrirtækis ávarpar fundinn með orðunum “Ágætu samstarfsmenn og konur”. Misréttismeðvitað starfsafl, einnig með rétt snúandi kynjagleraugu, kallar stundarhátt “Eru konur ekki menn?!”.

“Leitið og þér munuð finna,” sagði góður maður (í allt öðru samhengi). Sá sem ætlar sér að finna einhverjum eitthvað til foráttu, honum tekst það á endanum. Allir gera sig einhverntíma seka um hugræna sjónskekkju. Er það til bóta að hoppa upp á hinn eða þennan sjónarhól og setja á sig bleik eða blá gleraugu? Að mínu mati er affarasælla að halda sig á jörðinni og vanda sig við að sjá hlutina í réttu ljósi — reyna að fjarlægja bjálkann áður en maður slengir fram fullyrðingum um flísar.

Sá sem leggur sig fram um það — hann á skilið sjónarhól!