Reynsla Finna af ESB og evrunni 3. október 2008
Fært af Guðrún Helga undir Óflokkað. rita ummæliTrúlega var það heppni í bland við meðvitaða eða ómeðvitaða ákvörðun og meðvitund um hvað í stefndi að ég skyldi flytja heim með fjölskylduna frá Finnlandi vorið 1991. Jafnvel þótt hugurinn væri þar eftir í mörg ár á eftir. Fyrri hluti tíunda áratugarins var nefnilega erfiður í Finnlandi, gríðarleg kreppa, bankarnir á hausnum, atvinnuleysi sem fór allt upp undir 40 prósent í sumum atvinnugreinum og á sumum svæðum og fólk í biðröðum eftir mat. Líka á höfuðborgarsvæðinu.
Það var ekkert grín.
Þetta rifjaðist upp fyrir mér þegar ég sótti ráðstefnu Starfsgreinasambandsins og Samtaka iðnaðarins um Evrópumálin og evruna í gær. Þar kom fram Finni sem talaði um frábæra reynslu Finna af inngöngu í Evrópusambandið 1995 og upptöku evrunnar 1997. Hann sagði að sveiflurnar hefðu verið miklar í Finnlandi og óróleiki á vinnumarkaði með tilheyrandi verkföllum og veseni. Eftir inngönguna og upptökuna hefði ástandið batnað mikið, vextir minnkað, verðlag lækkað verulega þó misjafnt væri eftir vörutegundum og miklu meira jafnvægi skapast í efnahagslífinu. Finnar væru almennt mjög sáttir við Evrópusambandið og evruna.
Reynsla Finna kemur upp í hugann við þær efnahagsaðstæður sem Íslendingar eiga við að stríða núna. Jafnvægi er kannski það sem Íslendingar sækjast eftir?
Eftir fyrsta mánuð Davíðs í starfi 2. október 2008
Fært af Guðrún Helga undir Óflokkað. rita ummæliÍ desemberbyrjun 2005 - þegar Davíð Oddsson hafði verið seðlabankastjóri í einn mánuð - skrifaði ég fréttaskýringu fyrir Fréttablaðið. Ég var búin að velta því mikið fyrir mér hvernig Davíð - með þann feril og orðstí sem af honum fór sem stjórnmálamanni - myndi virka sem seðlabankastjóri og ákvað að láta slag standa og taka saman fréttaskýringu.
Í umræðunni síðustu daga hefur mér orðið tíðhugsað um þessarar fréttaskýringar og þegar ég hafði uppi á henni ákvað ég að birta hana hérna. Ég bendi sérstaklega á síðasta kaflann.
Einn sterkasti stjórnmálaleiðtogi landsins, Davíð Oddsson, hefur nú verið seðlabankastjóri í rúman mánuð og verður spennandi að sjá hvaða tökum hann tekur starfið og hvort og þá hvaða mark hann mun setja á Seðlabankann og efnahagslíf þjóðarinnar í þessu nýja hlutverki eftir að hafa stýrt efnahagsmálum landsins í vel á annan áratug. Þetta skýrist á næstu mánuðum og misserum en fyrst reyndi á nýjan seðlabankastjóra fyrir helgina þegar hann sem formaður bankastjórnar kynnti hækkun stýrivaxta.
Nátengdur stjórnmálahagsmunum
Davíð er lögfræðingur, ekki hagfræðingur að mennt. Sem fyrrverandi forsætisráðherra og formaður stærsta stjórnmálaflokks landsins er hann pólitískur bankastjóri. Hagfræðingar hafa gagnrýnt skipun hans í embættið, sérstaklega Þorvaldur Gylfason, prófessor við Háskóla Íslands. Þorvaldur segir að peningamál og stjórnmál séu vond blanda því að reynslan sýni að stjórnmálamönnum hætti til að misbeita valdi sínu í peningamálum. Þess vegna eigi stjórnmálamenn ekki heima í seðlabankastjórnum. Seta þeirra grafi undan lögboðnu sjálfstæði seðlabankanna.
„Jafnvel vel menntaðir og þaulreyndir hagfræðingar úr hópi stjórnmálamanna henta yfirleitt ekki heldur vel sem seðlabankastjórar af því að þeir eru of nátengdir stjórnmálahagsmunum,“ segir Þorvaldur og telur að stjórnmálamenn þurfi að koma sér burt úr Seðlabankanum og láta hann í friði.
Þorvaldur rifjar upp að formaður bankastjórnar hafi lengst af verið vel menntaður og þaulreyndur hagfræðingur sem hafi aldrei komið nálægt stjórnmálum. Seðlabankinn var fluttur úr fagráðuneyti yfir til forsætisráðuneytisins fyrir nokkrum árum. Þorvaldur segir að tilfærslan hafi gengið þvert á það sjónarmið sem nýju lögunum hafi verið ætlað að virða, að Seðlabankinn ætti eftirleiðis að njóta og neyta aukins sjálfstæðis gagnvart öðrum stjórnvöldum eins og færst hefur í vöxt í öðrum löndum. Að mati Þorvalds hefur það sýnt sig að yfirbragð Seðlabankans hafi verið pólitískara síðustu ár en nokkru sinni fyrr.
„Nú er sjálfskipaður fulltrúi stjórnmálastéttarinnar formaður bankastjórnarinnar, blóðugur upp að öxlum úr orrahríð stjórnmálanna og hefur auk þess fengið sektardóm fyrir meiðyrði, en það er einsdæmi um seðlabankastjóra í okkar heimshluta. Orð eru dýr í seðlabönkum og þess vegna meðal annars henta orðljótir stjórnmálamenn öðrum fremur illa þótt víðar væri leitað,“ segir Þorvaldur.
Setur mark sitt á öll störf
Birgir Ármannsson, alþingismaður og fulltrúi Sjálfstæðisflokks í efnahags- og viðskiptanefnd alþingis, telur fullsnemmt að segja til um hvernig seðlabankastjóri Davíð verður. Hann segir það skipta verulegu máli hverjir gegni embætti seðlabankastjóra enda séu allar meiriháttar ákvarðanir teknar af bankastjórunum þremur. Hann bendir á að formaður bankastjórnar hafi oddaatkvæði og eigi að höggva á hnúta ef ágreiningur kemur upp. Davíð gegnir einmitt þessu hlutverki. Birgir kveðst ekki vera í vafa um að Davíð setji mark sitt á öll störf sem hann taki að sér. Í starfi seðlabankastjóra markist svigrúm hans af lögunum og miðað við hvernig framkvæmdin hafi verið síðustu ár eigi hann ekki von á neinum byltingum í bankanum.
„Það er alltof snemmt að segja hvernig hann á eftir að vinna úr sinni stöðu þarna en ég er hins vegar sannfærður um að hann er ekki að fara í seðlabankann til að setjast í helgan stein,“ segir Birgir.
Ingólfur Bender, forstöðumaður Greiningar Íslandsbanka, segir að hlutverk seðlabankastjóra hafi ekkert breyst með nýjum manni. Seðlabankinn hafi það markmið að halda verðbólgunni í 2,5 prósentum og hann hafi stýrivextina sem stýritæki í höndum sér og reyni að beita því þannig að markmiðið náist. Ingólfur segir að skipan seðlabankastjóra í nágrannalöndum Íslands fari fram með svipuðum hætti og hér. Hægt sé að velta fyrir sér hvort hið pólitíska landslag geti truflað en hefur ekki mikla trú á því að það geti gerst, Seðlabankinn hafi afar skýrt hlutverk og afmarkað.
„Hans aðgerðir eru orðnar mjög gegnsæjar í dag. Maður sem situr þarna getur ekki leyft sér neitt slíkt. Það kæmi mjög skýrt fram og bankinn næði síður verðbólgumarkmiði sínu. Þess vegna held ég að allir átti sig á því og spili innan þess ramma sem þeir hafa. Það er á margan hátt ágætt að hafa sterkan aðila í brúnni sem enginn efast um að Davíð Oddsson sé. Þó að hann sé ekki hagfræðingur þá hefur hann gott nef fyrir því sem er að gerast í efnahagslífinu,“ segir hann.
Pólitísk veðrabrigði
Trúverðugleiki Seðlabankans og seðlabankastjóra ber oft á góma þegar málefni Seðlabankans eru rædd. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Samfylkingarinnar, telur að það skipti verulegu máli að seðlabankastjóri hafi „tiltrú og traust aðila á markaðnum og að menn treysti því að hann láti stjórnast af gangverki efnahagslífsins, ekki gangverki stjórnmálanna. Það er grundvallaratriði. Þetta verður prófsteinninn á Davíð Oddsson og vandasamt hjá honum. Ef menn fá á tilfinninguna að bankinn láti stjórnast af pólitískum veðrabrigðum eða sé með hentistefnu þá getur það verið mjög skaðlegt fyrir efnahagslífið og alla umgjörð peningamála,“ segir Ingibjörg Sólrún.
„Það má segja að í starfi seðlabankastjóra sé Davíð að fást við afleiðingar þeirrar stjórnarstefnu sem hann hefur sjálfur mótað. Það er spurning hvort hann getur komið að því óbundinn af fyrri ákvörðunum. Það verður kannski hans vandi,“ segir Ingibjörg Sólrún og kveðst einkum vera að tala um verðbólguna, gengi krónunnar og hækkun stýrivaxta, ákvarðanir ríkisstjórnarinnar í málefnum Íbúðalánasjóðs, stóriðjumálum og skattamálum.
„Það gæti skipt máli fyrir seðlabankastjóra að senda stjórnvöldum skýr skilaboð, ekki bara markaðnum. Seðlabankastjórarnir hafa verið feimnir við það því að Seðlabankinn varð ekki sjálfstæð stofnun fyrr en árið 2001 og það eimir enn af tengingu milli bankans og stjórnvalda.“
Gagnrýnin ekki básúnuð
Ögmundur Jónasson, þingmaður vinstri-grænna, er á sama máli. Hann telur að pólitíkin innandyra í Seðlabankanum hafi verið of höll undir ráðandi stjórnvöld og telur að það hefði verið að mörgu leyti heppilegra ef Seðlabankinn hefði gerst trúaðri á sjálfan sig og minna á stjórnarráðið þegar hann öðlaðist aukið sjálfstæði fyrir fjórum árum. Ögmundur kveðst telja að Seðlabankinn eigi að fylgja betur eftir gagnrýni á það sem hann telji stríða gegn þeim markmiðum sem hann eigi að standa vörð um, til dæmis gagnrýni sem hann hafi sett fram um stóriðjuframkvæmdir og annað sem hann telji hafa farið úrskeiðis hjá stjórnvöldum. Þetta telur Ögmundur að hafi verið falið neðanmáls og ekki básúnað nógu hressilega.
„Seðlabankinn hefur sett gagnrýni fram en hikað mjög við að halda henni á lofti í opinberri umræðu og hörfað til baka þegar á hefur reynt,“ segir hann.
Harðvítugar deilur?
Tíminn leiðir auðvitað í ljós hvernig framvindan verður en miðað við þær harðvítugu deilur sem Davíð hefur átt við ýmsa einstaklinga í stjórnmálum og viðskiptum þá hljóta menn að spyrja sig hvort þær geti haft áhrif inn í Seðlabankann og á þróun efnahagsmála, sérstaklega ef andstæðingur á borð við Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur sest í forsætisráðuneytið. Um þetta eru afar skiptar skoðanir. Þorvaldur telur hætt við því. Hann segir að sjálfstæður seðlabanki þurfi að vera hlutlaus gagnvart stjórn og stjórnarandstöðu; hann verði að njóta trausts og virðingar báðum megin við borðið. Sjálfstæður seðlabanki þurfi að veita ríkisstjórninni aðhald, ekki pólitískt aðhald, heldur efnahagsaðhald. Forsætisráðherra geti ekki með góðu móti borið fullt traust til seðlabanka sem stýrt sé af fyrrverandi höfuðandstæðingi á vettvangi stjórnmálanna.
„Þetta getur skapað togstreitu og úlfúð og spillt hagstjórninni, ekki síst ef seðlabankastjórinn sýnir engin merki þess að hann sé hættur að skapa ókyrrð í kringum sig og illindi. Og það er ekki heldur trúverðugt ef hann varpar yfir sig hempu og þykist allt í einu vera steinhættur að stofna til átaka. Steingrímur Hermannsson mátti eiga það að hann lét lítið á sér bera þau ár sem hann sat í bankastjórn Seðlabankans. Og hann mátti einnig eiga það að hann hefur látið á sér skiljast að hann sjái hálfpartinn eftir því að hafa tekið sér sæti þar. Aðrir mættu gjarnan taka hann sér til fyrirmyndar að þessu leyti,“ segir Þorvaldur.
Davíð vildi ekki veita viðtal við vinnslu þessarar greinar en í samtali við blaðamann undirstrikaði hann sjálfstæði bankans og sagðist myndu halda sér eftir megni frá kastljósi fjölmiðlanna nema að því leyti sem viðkæmi starfinu.
Þetta var sagt þá. Hvað ætli yrði sagt núna?
Lán eða glópalán? 26. september 2008
Fært af Guðrún Helga undir Óflokkað. rita ummæliÉg hef stundum verið að hugsa um það hvað ég hafi verið heppin að hafa náð að fara í mánaðarferðalag um Kákasus í fyrrahaust áður en óstöðugleikinn hófst í efnahagsmálum þjóðarinnar.
Þegar ég var í Kákasus var dollarinn rétt rúmar 60 krónur. Í dag er hann tæpar 100 krónur. Það breytir miklu.
Ferðalagið var allt greidd í dollurum, hvort sem þau voru laun bílstjóra og túlka eða hótel. Þegar maður greiðir kannski 750 krónur í laun fyrir túlkinn í hvert sinn skiptir máli hvort dollarinn hefur fengist á 62 krónur eða 98 krónur.
En svo eru það auðvitað smápeningar í stærra samhengi. Það er auðvitað ekkert annað en lán að hafa ekki húsnæðislán í erlendri mynt núna. Nú eða þá bílalán…
Að ræða “off the record” 25. september 2008
Fært af Guðrún Helga undir Óflokkað. rita ummæliÞegar ég var í blaðamennskunámi í Finnlandi á sínum tíma var lítil umræða um hugtakið “off the record”. Manni var bara sagt að þetta tíðkaðist stundum og þá væri það algjör regla að ekki mætti hafa eftir viðkomandi það sem væri “off the record”. Þessu yrði viðmælandinn að geta treyst. Þetta skildi maður og hefur farið eftir í einu og öllu alla tíð síðan.
Þegar ég fór í endurmenntun til Danmerkur fyrir nokkrum árum síðan tók ég eftir því að blaðamenn á hinum norðurlöndunum hafa velt þessu svolítið fyrir sér og sumir mótað sér stefnu í þessu málum. Sumir þeirra segjast ekki tala “off the record” við neina viðmælendur og það sé regla. Rökin séu þau að blaðamenn eigi ekkert með að ræða “off the record”. Þeir verði að geta sagt frá hlutunum og haft allt uppi á borðunum. Þeir verði að geta vitnað í viðmælendur. Annað komi ekki til greina.
Þetta er hugsun sem mér líkar.
Stundum hef ég verið spurð að því hvernig blaðamenn og blaðamennska virka. Þá hef ég sagt: Þegar einhver hringir, segir til nafns og kveðst vera blaðamaður má gera ráð fyrir því - sem reglu - að viðkomandi sé í vinnunni og sé að leita upplýsinga on the record sem hann ætli að segja frá og vitna í. Það er algjör regla.
Blaðamenn sem segja til nafns og kynna sig geta alltaf haft eftir nema sérstaklega sé tekið fram að samtalið eða hluti þess sé “off the record”. Þeir geta annað hvort samþykkt eða hafnað því að ræða við viðkomandi “off the record”. Ef ekki er rætt um að samtalið sé “off the record” þá er það ekki “off the record”.
Þannig virkar þetta.
Annað fjöldamorðið á tíu mánuðum 24. september 2008
Fært af Guðrún Helga undir Óflokkað. rita ummæliÞað var sjokkerandi að heyra í vikunni að annar finnskur karlmaður hefði gert árás á skólafélaga sína og myrt átta konur og einn karlmann aðeins tíu mánuðum eftir síðasta fjöldamorð í framhaldsskóla í Finnlandi. Það á ekki af finnsku þjóðinni að ganga þessa dagana.
Þekkjandi Finna veit ég að þetta verður skoðað ofan í kjölinn og eitthvað gert til að þetta endurtaki sig ekki. Sem lesandi finnskra fjölmiðla sé ég að þeir eru þegar farnir að velta fyrir sér að herða öryggisráðstafanir. Og ég er viss um að málið verður rætt í þaula og gripið til viðeigandi ráðstafana.
Eitt vona ég þó að gerist ekki. Í Bandaríkjunum skilst mér að skólarnir séu mjög lokaðir eftir svipaða atburði þar síðustu árin, nemendur komist ekki út í frímínútur og komist ekki á milli álma án þess að hafa til þess sérstakt leyfi. Sem gamall námsmaður í Finnlandi þekkjandi þetta dásamlega land og frábæru þjóð vona ég að Finnar loki ekki skólunum sínum og hefti ekki frelsi nemendanna sinna.
Ekki að þeir séu endilega að velta því fyrir sér, það er ég alls ekki viss um. En menn hljóta að velta upp mörgum möguleikum. Og frelsið er norðurlandabúum mikilvægt. Það hlýtur að vera hægt að halda eðlilegu frelsi um leið og maður upprætir þá meinsemd að fjöldamorð eigi sér stað í skólum landsins. Þarna hlýtur eitthvað annað að þurfa að koma til.
Faan, vad jag gillar islänningar! 24. ágúst 2008
Fært af Guðrún Helga undir Óflokkað. rita ummæliMá til með að benda á þetta blogg. Hann hittir svo þráðbeint á naglann. Og svo vlti ég fyrir mér: Er hægt að skrifa fallegar um Ísland og Íslendinga? Ég bara spyr… Ef einhvern tímann er hægt að tala um Íslandsvin, sem er stórlega ofnotað og eiginlega óþolandi orðalag sem ég tek mér helst alls ekki í munn, þá er það núna.
“Faan, vad jag gillar islänningar!” segir hann. “Djö… þykir mér vænt um Íslendinga!” eða eitthvað svoleiðis. Næs… 
Árásir á fjölmiðlamenn 15. ágúst 2008
Fært af Guðrún Helga undir Óflokkað. 1 ummæli fram að þessuFjölmiðlamenn og árásir á þá, hér og hér ,hafa verið óvenju plássfrekir í fjölmiðlaumfjöllun af stríðinu í Georgíu síðustu daga. Ég stoppa aðeins við það.
Við fjölmiðlamenn höfum mikla tilhneigingu til að setja okkar eigin upplifun í fyrsta sæti þegar á reynir og það gildir pottþétt um þennan fréttaflutning. Og auðvitað er það svæsið og “skemmtilegt” að geta sýnt svona “first hand” upplifun. Það skilur blaðamaðurinn…
En hver ætli ástæðan sé fyrir því hvers vegna fjölmiðlamenn og árásir á þá séu svona áberandi núna? Ætli það hafi verið meira um árásir á fjölmiðlamenn nú en í öðrum stríðum?
Fjölmiðlar erlendis hafa alltaf haft ríka tilhneigingu til að segja frá árásum og morðum á fjölmiðlamönnum en einhvern veginn finnst mér íslenskir fjölmiðlar hafa sinnt því lítið. Fyrr en nú. Af hverju ætli það sé? Meiri árásir nú? Minni heimur með tilkomu Youtube? Hm… Það er spörning…
Fréttir frá Georgíu 14. ágúst 2008
Fært af Guðrún Helga undir Óflokkað. 2 ummæliNú er ég loksins búin að ná símasambandi við vini í hinni stríðshrjáðu Georgíu. Ástæða þess að ekki náðist í fólk var að það hafði ekki verið heima þegar stríðið skall á heldur venju samkvæmt í svalanum í sumarhúsi sínu í Kákasus-fjöllunum, ekki langt frá Suður-Ossetíu. Strax og færi gafst og vegatálmar höfðu verið fjarlægðir komu þau til Tbilisi. Aðrir höfðu flúið í vesturhluta Georgíu, í áttina að Svartahafinu. Þar hefur verið mikil uppbygging, góðir vegir og mun friðsamlegra. Og þar héldu þau til.
Mér var létt. En ástandið er samt skuggalegt í Georgíu núna, Rússar og Ossetar virðast ráðast á almenning, ofbeldi er daglegt brauð og mikil eyðilegging alls staðar. Það á ekki af þessari þjóð að ganga.
Vonandi er þeim óhætt 11. ágúst 2008
Fært af Guðrún Helga undir Óflokkað. 1 ummæli fram að þessuÞessi mynd var tekin uppi á gamla borgarvirkinu í Gori í september í fyrra. Þá lék þar allt í lyndi, hátt í þrjátíu stiga hiti í borginni, heiðríkja og umhverfið undurfallegt eins og myndin gefur til kynna.
Leiðsögumennirnir mínir eru á myndinni. Sá í miðjunni er Georgíumaður sem er kvæntur rússneskri konu og býr mestan hluta ársins í Rússlandi en hluta ársins í Gori í Georgíu. Spurning hvar hann hefur verið síðustu daga og hvernig honum og hans fólki vegnar en í september í fyrra var hann í Gori.
Ungu mennirnir sitt hvoru megin við hann búa hinsvegar í Tbilisi, sá yngri er háskólastúdent, að læra ensku, og sá eldri fótboltaþjálfari. Vonandi að þeim og þeirra fólki sé óhætt núna!
Hvernig ætli fólkinu líði? 10. ágúst 2008
Fært af Guðrún Helga undir Óflokkað. 1 ummæli fram að þessuRosalega er það sérstakt að vera í þeim sporum að hafa heimsótt eitthvað land, eins og Georgíu, og borgir þar sem nú hafa legið undir árásum Rússa. Ég sé fyrir mér landið, borgirnar og fólkið sem ég hitti þar og get ekki varist því að hugsa um hvernig því líður núna. Hvernig ætli hagur þessa fólks sé? Og hvernig ætli Georgíumönnum sem búa í Rússlandi líði núna?
