*The Logic Society

Vindhraðamet í Reykjavík í fárviðrinu 15. janúar 1942

Flosi Hrafn Sigurðsson

Inngangur

Suðaustan fárviðri gekk yfir suðvestanvert Ísland fimmtudaginn 15. janúar 1942. Á
Reykjavíkurflugvelli, þar sem bæði breski og bandaríski flugherinn höfðu bækistöð,
mældist þá meiri vindhraði í vindhviðu en vitað er til að mælst hafi í annan tíma í
Reykjavík. Á bandarískri veðurstöð á flugvellinum mældist meðalvindhraði mest 89
mílur á klukkustund kl. 12:20 og 12:30 en það samsvarar 77.3 hnútum eða 39.8 m/s.
12 vindstig voru samkvæmt mælingum á bandarísku veðurstöðinni frá kl 11:00 til kl.
13:10. Mesta vindhviða mældist hinsvegar 133 mílur á klukkustund og er sú tala
endurtekin fjórum sinnum milli kl. 12:20 og 13:10. Samsvarar hún 115.5 hnútum eða
59.5 m/s. Er það talin mesta vindhviða sem mælst hefur í Reykjavík.
Veðurstöð Veðurstofunnar í Reykjavík var á þessum tíma í Landsímahúsinu við
Austurvöll og voru þar gerðar átta veðurathuganir á sólarhring. Vindhraði var metinn í
vindstigum, enda tíðkaðist þá að senda upplýsingar um vindhraða þannig í
veðurskeytum milli landa. Hvassast var á athugunartíma kl. 12 á hádegi samkvæmt
ísl. miðtíma og voru þá bókfærð 12 vindstig eða fárviðri. Á athugunartímum kl. 15 og
17 voru hins vegar skráð 10 vindstig eða rok. Í breskri veðurathugunarbók frá
Reykjavíkurflugvelli á stríðsárunum, sem til er á Veðurstofunni, er þ. 15. janúar 1942
tilgreind byljótt suðaustan átt og 9 vindstig kl. 10 GMT, byljótt suðaustan átt og 10
vindstig kl.13 og 16 GMT, en kl 18 GMT er skráð byljótt austanátt og 11 vindstig.
Segja má því að illviðrið á flugvellinum hafi staðið frá morgni til kvölds.
Miklir skaðar urðu í Reykjavík og á Reykjavíkurflugvelli og miklu víðar á landinu.
Fárviðri eða 12 vindstig var talið á 10 veðurstöðvum, en stormur eða 9 vindstig var á
36 veðurstöðvum.

Í Veðráttunni fyrir janúar 1942 segir m.a.: „Tvær dýpstu lægðirnar komu með 3 daga
millibili, þ. 12. og 15. og ollu báðar sunnan- og suðaustanofviðri um allt land.
Veðurhæð varð 11-12 vindstig báða dagana (2 stöðvar með 12 vindstigum þ. 12, en
10 stöðvar þ. 15., og þó var sú lægðin grynnri)“.

Trausti Jónsson veðurfræðingur [1] hefur gert tilraun til að flokka helstu illviðri sem
gengið hafa yfir landið. Meðal annars hefur hann beitt þeirri aðferð að reikna
hlutfallslegan fjölda þeirra veðurstöðva á landinu sem tilgreina annars vegar 9
vindstig og hins vegar 10 vindstig af heildarfjölda þeirra veðurstöðva á landinu sem
athuguðu vind á viðkomandi tíma. Kemur í ljós að samkvæmt þessari aðferð var
veðrið 15. janúar 1942 í öðru sæti af verstu illviðrum á árabilinu 1912-1948, ef miðað
er við hlutfalslegan fjölda veðurstöðva með 9 vindstig. Sé hinsvegar miðað við
hlutfallslegan fjölda veðurstöðva með 10 vindstig færist veðrið í efsta sæti á
tímabilinu. Sé á sama hátt horft til hlutfallslegrar tíðni 9 og 10 vindstiga á íslenskum
veðurstöðvum á árunum1949-200l kemur í ljós að veðrið virðist einnig sóma sér vel
meðal alverstu veðra á því tímabilli. Einkum á þetta við ef miðað er við tíðni 10
vindstiga. Hafa þarf í huga að tímabilin 1912-1948 og 1949-2001 eru að ýmsu leyti
frábrugðin. Í ársbyrjun 1949 var þannig farið að skrá vindhraða í hnútum (sjómílum á
klst.) í veðurskeytum í stað vindstiga, veðurstöðvum fjölgaði og staðsetning þeirra
breyttist. Notkun vindmæla varð og smám saman algengari, en fyrr á árum var
eingöngu hægt að byggja á mati veðurathugunarmanna.

Það er tilgangur þessarar stuttu greinargerðar að vekja athygli á vindhraðametinu í
Reykjavík, 59.5 m/s, og birta skjöl sem staðfesta það, en enginn vindhviðumælir var
á Veðurstofu Íslands á þessum tíma. Svo vildi til að prentaraverkfall var um miðjan
janúar 1942 og af þeim sökum kom aðeins út eitt dagblað í Reykjavík, Alþýðublaðið.
Fregnir af veðrinu og sköðum af þess völdum voru því takmarkaðar. Við bætist að
ekki mátti skýra frá tjóni sem varð hjá breska eða bandaríska hernum hér á
stríðsárunum. Í Veðráttunni, tímariti Veðurstofunnar fyrir janúar 1942 er greint frá
miklum sköðum sem urðu á sjó og landi í óveðrinu þann 15. janúar, en ekki skýrt frá
því mikla tjóni sem varð á Reykjavíkurflugvelli og sjóflugvélum á Skerjafirði. Verður
vikið nokkuð að veðrinu og tjóni af þess völdum hér á eftir.

Þáttur Hákonar Waage leikara

Hákon Jens Waage leikari við Þjóðleikhúsið kom óvænt færandi hendi á Veðurstofu
Íslands þann 9. febrúar 1987. Hitti hann að máli Öddu Báru Sigfúsdóttur deildarstjóra
veðurfarsdeildar. Skýrði hann svo frá að hann hefði unnið í hjáverkum við brotajárn
hjá Sindra í Sundahöfn, þegar þangað voru fluttir tveir peningaskápar til förgunar.
Voru þeir læstir. Rétt þótti að opna skápana með logskurði, þótt ekki reyndist það létt
verk. Annar skápurinn var tómur, en í hinum voru skjöl. Því miður höfðu skjölin
sviðnað og brunnið að hluta við logskurðinn, en það tókst að kæfa eld í þeim. Hákon
sá við athugun að skjölin voru frá breska flughernum og fjölluðu um mikið illviðri og
tjón af þess völdum á Reykjavíkurflugvelli 15. janúar 1942. Við eftirgrenslan komst
Hákon að því að skáparnir höfðu komið frá Flugmálastjórn á Reykjavíkurflugvelli.
Réttilega taldi Hákon að hér gæti verið um að ræða mikilsverðar heimildir fyrir
Veðurstofuna og afhenti skjölin því Öddu Báru. Þökk og lof sé Hákoni Waage.

Staðfesting á vindhraðameti

í bréfi frá J.H. Brazell, Senior Meteorological Officer í breska
flughernum á Íslandi, þar sem hann greinir yfirmönnum bresku flugsveitarinnar í
Reykjavík frá því að með bréfinu fylgi niðurstöður vindmælinga bandarísku
veðurstöðvarinnar á Reykjavíkurflugvelli í illviðrinu 15. janúar 1942. Niðurstöður
vindmælinganna eru einnig sýndar á mynd 1. Því miður er frumskjalið sviðið og
brunagat er þar sem tímaskráning hefur verið milli kl. 11:20 og 12:00. Aðrar tölur er
unnt að lesa á frumritinu. Eins og áður segir er mesta hviða, 133 mílur á klukkustund
eða 59.5 m/s, skráð fjórum sinnum í röð kl. 12:20, 12:30, 12:45, og 13:10. Er það
óvanalegt og gæti hugsanlega bent til að síriti hafi náð því hámarki sem hann getur
sýnt. Allt er það þó óvíst. Mesti meðalvindhraði (10 mínútna) 89 mílur á klukkustund
eða 39.8 m/s er skráður kl. 12:20 og 12:30. Hlutfall mestu vindhviðu og mesta
meðalvindhraða, sem kallað er hviðustuðull, er 1.49. Kemur sú tala ekki á óvart.
Vindhviðan 59.5 m/s er sú hæsta sem vitað er til að mælst hafi í Reykjavík.
Meðalvindhraðinn 39.8 m/s er svipaður og hæstu tölur sem vitað er um í borginni á
öðrum tíma. Þannig mældist 39.6 m/s á veðurstöðinni að Bústaðavegi 9 í illræmdu
fárviðri 16. febrúar 1981. Hærra gildi meðalvindhraða mældist þó á flugturninum á
Reykjavíkurflugvelli í fárviðrinu 3. febrúar 1991 eða 40.7 m/s.
Önnur staðfesting á vindhviðumetinu fékkst nýlega í breskri bók Even The Birds
Were Walking [3] þar sem höfundarnir John A. Kington og Peter G. Rackliff fjalla
um sögu veðurkönnunarflugs á stríðsárunum 1939-1945. Í bókinni, sem kom út árið
2000, er á bls. 147-149 fjallað lítið eitt um fárviðrið á Reykjavíkurflugvelli 15. janúar
1942 og tjón af þess völdum. Kemur þar m.a. fram að vindátt hafi verið breytileg milli
austurs og suðurs og mestu vindhviður náð 133 mílum á klukkustund kl. 12:20 og
13:10.

Veðurkort af Norður-Atlantshafi 15. janúar 1942 um kl.12:30 er sýnt á mynd 2. Hér er
um að ræða hlut af korti úr: Daily Series Synoptic Weather Maps, Part I, Northern
Hemisphere Sea Level, January 1942. Kortaröðin var gefin út af bandarísku
veðurstofunni - United States Weather Bureau. Eins og kortið sýnir er kröpp og djúp
lægð suð-suðvestur af landinu. Skil eru að berast inn yfir Reykjanes og mjög sterkur
suðaustlægur vindstrengur liggur yfir landið suðvestanvert. Hæð er yfir Skandinavíu.
Gildistími kortsins er um það leyti sem illviðrið var í hámarki í Reykjavík.

Tjón af völdum veðursins

Í Veðráttunni, janúarheftinu 1942 [4], segir: „Í ofviðrinu þann 15. urðu miklir skaðar á
sjó og landi. Erlent skip strandaði við Mýrar, af 27 manna skipshöfn fórust 25, þar af
2 Íslendingar. Fjögur erlend skip strönduðu á Akureyjarrifi við Rvk. og á Engey;
mannbjörg. Í Rvk. fauk girðingin um íþróttavöllinn, hellur fuku af húsum, og tré
rifnuðu upp með rótum. Smáslys urðu á mönnum. Kirkjan á Melstað í Miðfirði fauk
af grunni og sást ekkert eftir af henni. Símabilanir urðu víða um land, m.a. brotnuðu
símastaurar. Sæsíminn slitnaði. Í Borgarfirði, Húnavatnssýslu, Ólafsfirði og undir
Eyjafjöllum kom það fyrir, að peningshús og önnur útihús fuku. Sjógarðurinn á
Eyrarbakka brotnaði. Smærri skemmdir á húsum, heyjum og bátum urðu hér og þar.“
Við þetta má t.d. bæta að samkvæmt fréttum í Alþýðublaðinu 15. og 16. janúar [5]
fuku í Reykjavík þök af húsunum nr. 88 og 98 við Laugaveg og 61 og 63 við
Barónsstíg. Í Keflavík sukku tveir vélbátar, Erlingur, 10 smálestir, og Hafaldan, 9
smálestir. Í Hafnarfirði fuku þök og járnplötur sviftust af turni þjóðkirkjunnar. Á
Akranesi brotnuðu rúður, þök fuku og nokkrir bílar fuku um koll.
Í veðurbók janúarmánaðar frá Síðumúla í Hvítársíðu segir: „Þann 15. geysaði fárviðri
svo mikið, að elstu menn hér muna ekki slíkt veður, svo lengi sem það stóð, 6 stundir,
látlaus stormur frá kl. 13-19 hér. Gerði þetta veður mikið tjón hér í sveit og víðar í
héraðinu. Þök fuku af íbúðarhúsum, hlöðum, fjárhúsum og fjósum og heyfúlgur og fl.
Símabilanir urðu víða í héraðinu.“

Rétt er að bæta einnig við upplýsingum um fádæma ofviðri og víðtækt tjón í
Dalasýslu, en um það ritaði Guðmundur Baldvinsson veðurathugunarmaður á
Hamraendum Veðurstofunni ítarlegt bréf 24. febrúar 1942

Bréfið hófst á orðunum: „Þann 15. 1. 1942 gerði það ofviðri hér að með fádæmum
má telja“. Guðmundur greindi síðan frá því að veðurathugunartækin hefðu eyðilagst í
veðrinu og lét fylgja upplýsingar um skemmdir af völdum veðursins ekki bara á
Hamraendum heldur í fjórum hreppum Dalasýsu: „Hörðudalshreppur. Gunnarsstaðir,
fauk þak af safnhúsi. Dunkárbakki, vindrafstöð ónýttist. Gautastaðir, fauk þak af
hlöðu, fjósi og geymsluskúr. Selárdalur, þak af hlöðu og votheystóft. Bugðustaðir, þak
af íbúðarhúsi. Hóli, þak af íbúðarhúsi. Seljalandi, þak af fjósi. Miðdalahreppur.
Hamraendar: Fauk hlaða 300 hesta, fjárhúshús 120 fjár, hlaða 360 hesta, fjós 6 kúa,
hesthús 2 hesta, skemmdir á tveim torfhúsum (hesthús og skemma). Aðeins
íbúðarhúsið eftir af öllum húsum jarðar. 80 hestar heys fuku. 80 hestar heys [fuku] í
Kringlu, 70 hestar heys á Svalbarði. Haukadalshreppur. Íbúðarhúsið að Skarði,
steyptir veggir járnþak, þakið fauk og hrundu þá veggir að kjallarahæð. Hey [fuku] á
Jörfa 30 hestar, Brautarholti 40 hestar. Laxárdalshreppur. Þak [fauk] af hlöðu á
Þorbergsstöðum. Hey á Rútsstöðum. Brotnuðu rúður og losnaði íbúðarhús á grunni á
Kambsnesi. Þak af bæ á Sauðhúsum og skemmdir á fjárhúsum. 100 hestar heys á
Höskuldsstöðum. Þak af íbúðarhúsi á Svarfhóli. Þak af fjárhúsi á Sámsstöðum.
Bílskúr, hjallur, fjós og hlaða við læknissetrið Búðardal. Fjós og hlaða kaupfélagsstjóra
í Búðardal. Refabú að Fjósum. Fjárhús og hlaða að Hjarðarholti og fjós og
hlaða með skúr. — Auk þess fjöldi annarra og minni skemmda svo sem heyfok og
skemmdir á húsum.“

Ennfremur má geta þess að erlenda skipið sem strandaði og fórst við Mýrar var pólska
2800 smálesta flutningaskipið Wigry. Hafði það átt í vikulöngum erfiðleikum vegna
vélarbilana og illviðris en var á leið til baka til Reykjavíkur þegar suðaustan fárviðrið
skall á því út af Sandgerði. Um sama leyti bilaði annar ketillinn og skipið varð aflvana
og hraktist undan veðrinu [7]. Meðal skipverja voru þrír Íslendingar og bjargaðist einn
þeirra, 18 ára piltur, Bragi Kristjánsson. Viðtal var við hann í Alþýðublaðinu 25.
janúar. Sagðist honum svo frá að skipið hafi verið búið að hrekjast lengi fyrir
óveðrinu, sem var svo óskaplegt og særokið svo mikið, að ekki sá stafna milli. Skipið
tók niðri á skeri að kvöldi þess 16. Mun það hafa verið nálægt Hjörsey á Mýrum. Með
harðfylgi tókst, þrátt fyrir erfiðan halla á skipinu, að koma út eina bátnum sem eftir
var. Komust skipverjar flestir í hann, en skipstjóri og kokkur fórust með skipinu sem
hvolfdi meðan báturinn var skammt frá því. Skipbrotsmenn settu út rekakkeri og
hrakti undan veðrinu alla nóttina uns þeir sáu land um kl. 8 um morguninn. Ekki var
landtaka fýsileg, margfaldir brimgarðar með allri ströndinni. Reynt var að stýra skástu
leið, en bátinn fyllti þegar farið var yfir blindsker og honum hvoldi í næsta brimskafli.
Mönnum tókst að snúa bátnum við en honum hvolfdi aftur. Bragi barst nokkuð frá
bátnum í þessum sviptingum, en hann var sundmaður góður og tókst ásamt fjórum
öðrum skipsverjum að komast á kjöl. Sex klukkustundir voru þeir að velkjast í sjónum
en gátu lengst af hangið á bátnum. Loks bar bátinn upp undir ströndina, en aðeins
Braga, loftskeytamanni og 2. stýrimanni tókst að lokum að skreiðast upp fjöruna við
Skógarnes á innanverðu Snæfellsnesi. Bragi gekk berfættur og þrekaður til bæjar að
leita hjálpar. Þegar hjálparmenn komu í fjöruna eftir tilvísun Braga fundu þeir
stýrimann sofandi nokkru ofan við fjöruborð, en loftskeytamaður lá í flæðarmálinu og
gaf upp öndina rétt um það bil sem menn komu að.

Þá er rétt að víkja að tjóni á Reykjavíkurflugvelli þann 15. janúar. Um það og
atburðarás dagsins er fjallað í tveimur skýrslum í brunaskjölunum. Sú fyrri er dags.
17. janúar [8], en sú síðari 20. janúar [9]. Skaðarnir virðast hafa hafist um kl 10 að
morgni þegar leiðslur til útiljósa slitnuðu og tekið var eftir að þakplötur voru farnar að
losna af stórum bárujárnsbragga sem geymdi vistir og varahluti. Nokkru síðar eða um
kl.10:40 tókst birðageymsla þessi á loft og varningurinn dreifðist yfir stórt svæði. Tíu
mínútum síðar tókst mötuneytisbraggi á loft og náði um 30 feta hæð áður en hann
sundraðist. Hafði þó verið unnið að því að þyngja og festa braggana niður.

Á Skerjafirði utan við mynni Fossvogs lá „Belknap“ birgðaskip bandaríska
flughersins um kílómetra frá landi. Það er til marks um veðrið að lengst af dags sást
ekki til skipsins frá landi. Á Fossvogi lágu 5 bandarískir flugbátar við akkeri og sást
oft lítið til þeirra vegna sælöðurs sem stundum var úr landi að sjá eins og 50 feta hár
löðurveggur. Kl. 15 höfðu allir flugbátarnir sokkið, 3 af gerðinni Catalina en 2 af
gerðinni Mariner. Stór breskur prammi sökk einnig og fleiri skaðar urðu á sjó.
Á flugvellinum voru tjóðraðar niður sex breskar flugvélar af gerðinni Whitley, ein af
gerðinni Hudson og ein Wellington. Whitley vélarnar tók að hrekja undan vindinum
og dró hver með sér sex steypuklossa, hvern 300 pund að þyngd. Voru 40 hermenn þá
settir til að halda við hverja vél til að stöðva hrakninginn, en vélunum hætti samt til að
lyftast. Voru hreyflar þá ræstir til að vinna líka gegn veðrinu. Wellington vélin var
auk steypuklossanna tjóðruð við grjótfylltar tunnur og beitti vélarafli til að hamla
gegn veðrinu. Engin vandamál voru hins vegar með Hudson vélina sem tjóðruð var
niður utan við flugskýli.

Af öðru tjóni á flugvellinum má m.a. nefna að verkstæði bresku flugstöðvarinnar
gjöreyðilögðust, þak fauk af stjórnstöð, varðskýli valt og brann, gaflar fuku úr þremur
íbúðarbröggum og nokkrir fleiri braggar skemmdust eða eyðilögðust.
Enginn fórst á flugvellinum í óveðrinu, en fjórir Bandaríkjamenn og tveir Bretar hlutu
minni háttar meiðsl í varðskýlinu sem valt. Vafalaust var þetta þó mjög erfiður dagur
fyrir flesta á flugvellinum og lætur að líkum að margir hafa verið næsta þrekaðir þegar
veðrinu fór að slota um kvöldið.

Þakkarorð

Höfundur þakkar Trausta Jónssyni veðurfræðingi aðstoð og góðar ábendingar.
Heimildir

[1] Trausti Jónsson 2003. Langtímasveiflur IV, Illviðrabálkar. Veðurstofa Íslands -
Greinargerð 03020, VÍ-ÚR14, 44 bls.
[2] Brazel, J.H., Senior Meteorological Officer, R.A.F. Iceland. Bréf til yfirmanna
breska flughersins á Íslandi, dags. 18. janúar 1942 ásamt fylgiskjali.
[3] Kington, John A. & Peter G. Rackliff. Even The Birds Were Walking - The Story
of Wartime Meteorological Reconnaissance. Tempus Publishing. UK, 2000.
[4] Veðráttan, tímarit Veðurstofu Ísland, janúar 1942.
[5] Alþýðublaðið, 15., 16., 17., 18. og 25. janúar 1942.
9
10
[6] Bréf Guðmundar Baldvinssonar til Veðurstofu Íslands, 24. febr. 1942. Skjalasafn
V.Í. Komin bréf, nr. 5392.
[7] Illugi Jökulsson o.fl. Ísland í aldanna rás, saga lands og þjóðar ár frá ári, 1, 20.
öldin, 1900-1950, Reykjavík, 2000, bls. 342.
[8] Group Captain, Commanding, R.A.F. Station Reykjavik. A Report to Air Officer
Commanding, Royal Air Force, Iceland, date 17 January, 1942 - High Wind at
Reykjavik.
[9] C.A. Heathcote, Flying Officer, Commanding, R.A.F. Station, Grótta. A Report
to Headquarter, R.A.F. Iceland, R.A.F. Station Reykjavik, date 20.01.42 - Storm
Damage - 15th January, 1942.